🚀 0. A'dan Z'ye Adım Adım Kullanım Kılavuzu (Tane Tane Başlangıç)

0.1. Eklentiyi Açma ve Panel Yerleşimi

Eklenti QGIS'e yüklendiğinde araç çubuğuna yeşil renkli bir "Tire NİP ve Kentsel Analiz Stüdyosu" butonu eklenir. Ayrıca üst menüden Eklentiler → PLN3113 NİP ve Kentsel Analiz Stüdyosu yolunu izleyebilirsiniz. Tıkladığınızda ekranın sağ tarafına sabitlenen bir panel (DockWidget) açılır.

Panelin solunda simgeli bir gezinme çubuğu vardır. Çubukta 10 sayfa bulunur; bir simgeye tıklayınca o sayfa açılır, imleci simgenin üzerinde tutunca sayfanın tam adı görünür:

1. Geometri → Geometri onarımı ve mükerrer (duplike) kayıt ayıklama.
2. Veritabanı → NİP çizim veritabanını (GeoPackage) ve şablonunu oluşturur: Resmî MPYY 1.1.7, Birleşik MPYY ya da PLN3113 Yerel NİP şeması.
3. Plan Çiz → Planı yol aksıyla çizdirir: yollar, kavşaklar, adalar, adalara plan fonksiyonu ve Ek-1e yol genişlik sembolü (aşağıda 0.6).
4. Yollar → Toplu ve eski yol araçları: Yolorta'dan platform, elle çizilmiş ada kenarlarından ada, MPYY dışı aks katmanları.
5. Nüfus → Nüfus projeksiyonu, kohort, hedef nüfusun mahallelere dağıtımı ve kırılganlık endeksi.
6. NİP & DOP → Plan poligonlarından nüfus, MPYY Ek-2 donatı yeterliliği, kamu-özel dengesi ve DOP.
7. Ek-2 Kıyas → Fiziki mevcut durum, meri plan ve revizyon planındaki sosyal ve teknik altyapı alanlarının Ek-2 kıyası (aşağıda 0.7).
8. Saha/Yapı → Kadastro adası ve bina katmanlarından TAKS, KAKS, kat adedi, yapı nizamı ve fiili nüfus.
9. Network → Ulaşım ağı, ön cephe, erişim çapları, Space Syntax ve OD matrisi.
10. Rehber → Metodoloji özeti ve bu el kitabını tarayıcıda açan düğme.

0.2. NİP & DOP Sayfası: 1/5000 NİP Analizi Adım Adım Nasıl Çalıştırılır?

1. NİP Katmanını Seçin: En üstteki "Nazım İmar Planı (NİP) Katmanı" açılır kutusundan projenizdeki 1/5000 plan poligonlarını seçin (Örn: tire_1_5000_nip_poligon).
2. Analiz Modunu Belirleyin: "Analiz Modu" kutusundan iki seçenekten birini seçin:
   • Standart 1/5000 NİP Modu: Plan kararları, kentsel gelişme konut yoğunlukları ve geleceğe dönük imar hakları için kullanılır.
   • Fiziki / Mevcut Durum Modu (TUCBS): Halihazır harita, mevcut kadastro kullanımı veya TUCBS sınıfları için kullanılır.
3. Fonksiyon Sütununu Doğrulayın: Eklenti katmanınızı otomatik tarar ve Ort__Detay, nipfonksiyon veya tucbs_sinifi sütununu kendisi bulur. Gerekirse bu sütunu elle değiştirebilirsiniz.
4. (İsteğe Bağlı) Plan Onama Sınırı ve Yol Katmanı: Eğer elinizde resmi plan sınırı varsa "Plan Onama Sınırı" kutusundan seçin. Böylece yol alanı adaların boşluğundan kesin olarak hesaplanır. Yol çizgileriniz varsa "Ulaşım ve Yol Ağı (Aks)" kutusundan seçerek ortalama yol genişliğini (metre) türetebilirsiniz. Plan Çiz sayfasıyla çizdiğiniz yol platformu ayrı bir katmandaysa (resmî şemada DigerYolNesneleri) "Yol platformu poligonları" kutusundan seçin; yol alanı tahmin ya da sınır boşluğu yerine bu poligonlardan ölçülür. Ada katmanındaki TAŞIT YOLU / REFÜJ / KALDIRIM poligonları zaten yol sayılır, aynı katmanı burada yeniden seçmeyin.
5. Gelişmiş Kurallar Tablosunu İnceleyin ve Düzenleyin (Çok Önemli!): Katmandaki fonksiyonlar otomatik okunur ve 9 sütunlu kurallar tablosuna dizilir (Ayrıntılı sütun açıklamaları aşağıda 0.3'tedir). Buradan dilediğiniz fonksiyonu DOP İçi veya nDOP (DOP Dışı - Hariç) yapabilir, istihdam veya trafik hesabına katıp çıkarabilirsiniz.
6. "NİP Analizini Çalıştır" Butonuna Basın: Büyük yeşil butona basın. Birkaç saniye içinde haritanıza ..._NIP_KAPASITE adında renklendirilmiş yeni bir katman eklenir ve alt paneldeki sonuç sekmeleri dolar!
7. Sonuçları 5 Sekmede İnceleyin:
   • ⚖️ Kamu-Özel & DOP: Plan Onama Alanı, Düzenleme Sahası, Özel Mülkiyet Tahsisi, Kamu Kesintisi ve yasal %45 tavanına uygunluk durumu. Yol alanı çizilmiş platformdan ölçüldüyse "Net Yol ve Ulaşım Ağı Alanı" satırının altında taşıt yolu, refüj ve kaldırım ayrı satırlarda yer alır (bkz. 4.4).
   • 🏛️ Kent Karakteri: Her fonksiyonun toplam alanı ve kişi başına düşen m² payları.
   • 📋 Ek-2 Donatı: Eğitim, sağlık, yeşil alan vb. için yönetmelik standartları ile planda ayrılan miktarların karşılaştırması (YETERLİ / YETERSİZ).
   • 📊 Fonksiyon Dağılımı: Tüm arazi kullanımlarının adet, alan (ha/m²) ve yüzde dağılımı.
   • 📑 Detaylı Rapor: Tarihsel nüfus kıyaslaması ve metodolojik değerlendirme metni.
8. Rapor ve Tabloları Bilgisayarınıza Kaydedin: Alttaki 📥 Tabloları CSV (Excel) Kaydet butonuna basarak 4 analiz tablosunu UTF-8 Excel formatında kaydedebilir; 📄 HTML Raporu Kaydet butonuyla şık bir web raporu alabilirsiniz.

0.3. NİP & DOP Sayfası: Kurallar Tablosunun 9 Sütunu Ne İşe Yarar?

Kurallar tablosu, plandaki her bir arazi kullanımının matematiksel modelde nasıl davranacağını yönettiğiniz kumanda merkezidir:

0.4. Saha/Yapı Sayfası: Saha & Bina Morfolojisi (TAKS, KAKS, Spacematrix) Nasıl Kullanılır?

Bu sayfa; planlanan geleceği değil, kentin şu anda sahada gerçekte nasıl bir yapılaşmaya sahip olduğunu bina geometrileri ve kat yükseklikleri üzerinden adrese dayalı olarak modeller.

1. Adaları ve Binaları Seçin: "Kadastro / Saha Adaları" kutusundan ada sınırlarınızı (Örn: tire_ada); "Bina Katmanı" kutusundan binalarınızı (Örn: tire_bina) seçin.
2. Parametreleri Belirleyin:
   • Ortalama Hanehalkı Büyüklüğü: TÜİK verisine göre yerel ortalama (Varsayılan: 2.85 kişi/hane) girilidir.
   • Ortalama Daire Alanı: Ortalama konut alanı (Varsayılan: 110 m², gerekiyorsa 90-130 arası değiştirilebilir).
   • İnşaat Net Alan Oranı: Merdiven, asansör, duvar payları düşüldüğünde net konut alanı katsayısıdır (Varsayılan: 0.85).
3. "Saha ve Bina Bazlı Fiili Nüfus ve Morfolojiyi Hesapla" Butonuna Basın: Analiz çalıştırıldığında haritanıza ..._FIILI_NUFUS adında bir poligon katmanı eklenir ve içine 17 adet gelişmiş metrik yazılır!
4. 🎨 1-Tıkla Tematik Harita Butonlarını Kullanın: Analiz bittiği an beliren stil butonlarına tek tıkla basarak haritanızın rengini anında değiştirebilirsiniz:
   • 👥 Nüfus (k/ha) → Ada bazında yaşayan fiili nüfus yoğunluğu kademeleri (0-50, 51-150, 151-300, 301-600, 600+ k/ha).
   • 🏗️ TAKS (GSI) → Taban Alanı Katsayısı / Zemin Doluluk Oranı (0.20 altı seyrek bahçeli, 0.60 üzeri sıkışık bitişik doku).
   • 🏢 KAKS (FSI / Emsal) → Kat Alanı Katsayısı / Emsal (İnşaat yoğunluğu kademeleri: <0.60, 0.60-1.20, 1.20-2.0, 2.0-3.5, >3.5).
   • 📏 Kat Sayısı (L) → Ağırlıklı ortalama bina kat adedi (1 katlı, 2 katlı, 3-4 katlı, 5-6 katlı, 7+ katlı).
   • 🌳 Açık Alan (%) → Ada zeminindeki bahçe, avlu ve boşluk oranı (%0-25 çok az açık alan, %85-100 geniş bahçeli).
   • 🏘️ Yapı Nizamı (A4) → PlanX morfoloji motoruna göre: Ayrık (Mavi), Bitişik / Blok (Kırmızı), Karma (Turuncu), Boş Ada (Gri).
   • 📐 Doku / Spacematrix → Kentsel doku tipolojisi: Seyrek Bahçeli, Orta Yoğunluk, Kompakt Blok, Nokta Kuleler, Geleneksel Doku.

0.5. Geometri ve Veritabanı Sayfaları: Geometri Onarımı ve Çizim Veritabanı (GeoPackage) Kurulumu

Çizime veya analize başlamadan önce verilerin topolojik sağlığını garanti altına almak ve kurumsal standart kurmak için kullanılır:

• Geometri Onarımı ve Duplike Ayıklama (Geometri sayfası): CAD'den veya farklı kaynaklardan gelen katmanlardaki kendi kendini kesen çizgileri (self-intersection) onarır. Üst üste binen ada/parselleri SHA-256 geometri hash algoritmasıyla tespit ederek fazladan alan sayılmasını engeller. Hatalı geometrileri kırmızı çarpı simgesiyle haritada gösterir.
• NİP Çizim Veritabanı Kurulumu (Veritabanı sayfası): Üç şemadan birinde boş bir GeoPackage (.gpkg) dosyası üretir: Resmî MPYY 1.1.7 XSD (her plan fonksiyonu ayrı tablo), Birleşik MPYY (alan, çizgi ve nokta için birer katman; fonksiyon her nesnede listeden seçilir) ya da PLN3113 Yerel NİP. Projenize tüm katmanları otomatik yükler ve MPGM standartlarındaki vektörel renk stillerini (QML) katmanlara bağlar.

e-Plan ön denetimi: plan teslime hazır mı?

Veritabanı sayfasındaki ✅ e-Plan'a hazır mı? (ön denetim) düğmesi, plan resmî MPYY 1.1.7 (e-Plan) biçimine aktarılmadan önce projedeki planı denetler. Sonuç bir pencerede görünür: başta planın hazır olup olmadığı, ardından her bulgu türünün sayısı ve ilk bulgular (katman, nesne numarası ve açıklama). Bulgular iki düzeydedir: hata e-Plan'a gitmeyi engeller, uyarı gözden geçirilmelidir. Hiç hata yoksa plan hazırdır; uyarılar hazır olmayı engellemez.

Topoloji denetimi kayıtlı veriyi okur. Kaydedilmemiş düzenleme varsa uyarı verilir; önce katmanları kaydedin, sonra denetimi yeniden çalıştırın. Hataları giderdikten sonra birleşik şemadaki planı 📤 Resmî MPYY'ye aktar (e-Plan) ile e-Plan biçimine çevirin.

0.6. Plan Çiz Sayfası: Yolları Çizmek, Kavşakları Düzenlemek ve Adalara Fonksiyon Vermek

Plan Çiz sayfası planı yol aksından kurar. Yolun orta aksını (Yolorta) çizersiniz; taşıt yolu, refüj, kaldırım, kavşak köşeleri ve ada kenarları bu akstan üretilir. Yolların kapattığı her blok kendiliğinden ada olur, siz de adalara plan fonksiyonunu verirsiniz. Aks değiştikçe çevresindeki platform, kavşaklar, ada kenarları ve adalar yeniden kurulur. Plan çizildikten sonra aynı sayfada nüfusu hesaplanır ve paftası basılır. Sayfada yedi numaralı adım, bir hızlı fonksiyon paleti, bir statü kutusu ve bir onarım bölümü vardır: 1. Yolları çiz ve düzenle (MPYY Yol Çiz, Kavşak / Aks Taşı), 2. Adalara fonksiyon ver (ada numaralandırma dahil), 3. Yol genişlik sembolü (Ata, Göster / Gizle, Elle ekle, Elle kaldır), 4. Çizim yardımcıları (dönel kavşak, kavşak adası, paralel yol, ada bölme ve birleştirme, yeşil şerit ve ölçme gibi on iki araç), 5. Stil boyacısı, Hızlı fonksiyon paleti (dört grupta 21 kullanım), Statü (sınır) (Y, K, S müdahale sınırları ve öbür statüler), 6. Plan bilançosu (arazi kullanımı, alt-üst nüfus, Ek-2 açığı), 7. Pafta (PDF) ve Onarım (Yol Ağını Onar, Yolları plan sınırında kes). Adalara arazi kullanımı fonksiyonla verilir; statü ise adaların üstüne konan bir sınırdır ve arazi kullanımı değildir (bkz. Statü (sınır)).

Başlamadan önce

Veritabanı sayfasında Resmî MPYY 1.1.7 ya da Birleşik MPYY şemasında bir GeoPackage oluşturun ve katmanları projeye yükleyin. Proje koordinat sistemi metre birimli olmalıdır (ör. TUREF / TM27). Ek-1e'ye göre NİP yolları üç tabloya birlikte yazılır: Yolorta (aks; YolTip ve toplam platform genişliği YolGenisligi), DigerYolNesneleri (taşıt yolu, refüj ve kaldırım poligonları) ve AdaKenari (platformun dış kenarları).

1. Yolları çiz: MPYY Yol Çiz ve enkesit paneli

1. 🛣 MPYY Yol Çiz düğmesine basın. Sayfada enkesit paneli açılır ve çizim aracı başlar. Düğmeye yeniden basınca ya da başka bir harita aracı seçince panel kapanır.
2. Panelde yol tipini (Erişme Kontrollü Karayolu, Birinci Derece Yol, İkinci Derece Yol) seçin; şerit sayısını, şerit genişliğini, refüjü, sol ve sağ kaldırımı ve kavşak köşe yarıçapını kaydırıcıyla, kesin değeri yanındaki kutuyla girin. Panelin üstünde enkesit gerçek oranlarıyla çizilir. Son girilen enkesit hatırlanır. İkinci derece yolda refüj olmaz (Ek-1e NİP): İkinci Derece Yol seçilince refüj 0'a iner ve kutusu kapanır.
3. Haritada yolun orta aksını sol tıkla nokta nokta çizin. Platform önizlemesi haritada aksla birlikte görünür; değerleri çizim sırasında da değiştirebilirsiniz, önizleme hemen güncellenir.
4. Backspace son noktayı geri alır, Esc çizimi temizler. Sağ tık ya da Enter yolu yazar: aks, platform ve ada kenarları üç tabloya birlikte eklenir.
5. Var olan bir yolu kesen yeni yolda kavşak açılır. Kavşak köşeleri yuvarlanır: ada kenarı köşe yarıçapı R ile (varsayılan 8 m; 0 girilirse yuvarlanmaz), bordür onunla eş merkezli olarak R + kaldırım genişliğiyle. Köşedeki kaldırım eşit genişlikte bir halka olarak kalır. Yarıçap yolun "Kavşak köşe yarıçapı (m)" alanında saklanır. Bir kavşakta buluşan yolların en büyük yarıçapı geçerlidir: ana yola bağlanan ara sokağın köşesi ana yolun geniş yarıçapıyla yuvarlanır. Buluşan yollardan birinin yarıçapı 0 ise o kavşak yuvarlanmaz. Kaldırımı iki yanda farklı olan yolda her köşenin bordürü o köşedeki kaldırımla eş merkezli kurulur. 15°'ye kadar dar açılı kavşakların köşeleri de yuvarlanır. Önceki sürümle çizilmiş yollarda bu alan boştur ve 8 m sayılır; değiştirmek için öznitelik tablosunda alanı düzeltin, ağ kendiliğinden güncellenir.
6. Çıkmaz sokak için panelde "Çıkmaz uçta dönüş cebi" yarıçapını girin (0: cep yok). Değer yolun "Çıkmaz uçta dönüş cebi yarıçapı (m)" alanına yazılır. Başka bir yola değmeyen aks ucunda taşıt yolu bu yarıçapla daireye açılır, kaldırım dairenin çevresinden dolanır. Cebin yola bağlandığı boyun kavşak köşe yarıçapıyla yuvarlanır, ada kenarı tek çizgi olarak cebin çevresinden geçer. Kavşağa bağlanan uçta cep açılmaz. Sonradan bu uca yeni bir yol bağlarsanız cep kendiliğinden kalkar ve yol düz devam eder.

Yakalama, açı kilidi ve uçların bağlanması

MPYY Yol Çiz, projenin yakalama ayarından bağımsız olarak yalnız Yolorta akslarına yakalar: aksın köşesine, kenarına ve iki aksın kesişimine. İmleçte QGIS'in yakalama göstergesi görünür. Böylece yeni aksın ucu bordüre ya da ada kenarına değil, karşı yolun aksına oturur.

Shift basılıyken çizdiğiniz parça önceki parçaya göre, ilk parçada ise yakaladığınız aksa göre 45°'lik adımlarla kilitlenir. Dik bir T kavşağı bu yolla çizilir. İmleç bir aksın üzerindeyse kilitli doğru o aksı keser.

Yol yazılırken uçlar denetlenir. Bir aksa 0,5 m'den yakın biten uç o aksa birleştirilir (aks ucuna 0,5 m içindeyse o uca), aksa en çok 2 m kısa kalan uç aksa kadar uzatılır. Yapılan bağlantı QGIS ileti çubuğunda yazılır.

Yollar düğümden düğüme

Yol ağında her kesişim bir düğümdür ve Yolorta iki düğüm arasındaki parçalardan oluşur. MPYY Yol Çiz yeni aksı yazarken onu ve kestiği aksları kesişim noktalarında böler; dört kollu bir kavşaktan geçen iki uzun aks, kavşakta birleşen dört parçaya ayrılır. QGIS'in kendi araçlarıyla çizilen aks, Kavşak / Aks Taşı ve Yol Ağını Onar da aynı bölmeyi yapar. Her parça aksın niteliklerini taşır: fonksiyon, yol tipi, enkesit ve çizim bilgisi.

Bölme platformu değiştirmez. Platform kurulurken düz devam eden parçalar (enkesitleri aynı, aralarındaki sapma en çok 60°) yeniden tek yol olarak ele alınır; taşıt yolu, refüj, kaldırım, kavşak köşeleri ve ada kenarları parçalı ağda da bütün aksla çizilmiş gibi çıkar. Bunun karşılığında enkesit artık iki kavşak arasındaki tek bir parça için ayrı verilebilir: bir parçayı seçip öznitelik tablosunda ya da formda şerit, refüj veya kaldırım değerini değiştirin. Canlı güncelleme açıksa o parçanın platformu ve iki ucundaki kavşaklar yeni enkesitle kurulur. Böylece yolun genişliği bir kavşakta değişir.

Ek-1e NİP yol gösterimi

Yol katmanları Ek-1e'deki NİP çizimine göre stillendirilir: taşıt yolu siyah dolgulu, refüj ve kaldırım 0,3 mm siyah kenar çizgili, cephe çizgisi (ada kenarı) 0,8 mm siyah çizilir. Yol aracının yazdığı ada kenarlarında CizgiKalinligi 0,8'dir. Yolorta aksının gri çizim yardımı 0,2 mm'dir; 1:5000'de dar bir refüjün beyaz şeridi aksın altında kaybolmaz. Önceki sürümlerde aksın üzerinde görünen "12 m" biçimindeki genişlik etiketi kaldırıldı; yolun genişliği artık yol genişlik sembolüyle gösterilir.

Yolorta'nın Kontrol alanı, refüj girilmiş bir ikinci derece yolda "2. derece yolda refüj olmaz (Ek-1e)" uyarısını verir (resmî ve birleşik şemada). Uyarıyı gidermek için parçanın refüj değerini 0 yapın ya da yol tipini değiştirin.

Kavşak / Aks Taşı: var olan ağı kaydırmak

1. ✥ Kavşak / Aks Taşı düğmesine basın.
2. Bir kavşağa tıklayıp sürükleyin: o kavşaktan geçen bütün akslar o noktada birlikte kayar. Kesişimde düğüm yoksa eklenir.
3. Aksın kavşak dışındaki bir yerine tıklayıp sürükleyin: oraya yeni bir düğüm eklenir ve aks o noktadan bükülür.
4. Sürüklerken akslar önizlenir. Fareyi bırakınca yollar, kavşak köşeleri, ada kenarları ve adalar yeni şekle uyar. Esc taşımayı iptal eder.

Bu araç "Aks düzenlenince ağı güncelle" kapalıyken de çalışır.

Aks düzenlenince ağı güncelle (canlı güncelleme)

Bu kutu varsayılan olarak işaretlidir. İşaretliyken aşağıdaki işlerden sonra platform, kavşaklar, ada kenarları ve yollara bağlı adalar kendiliğinden yeniden kurulur. Yalnız değişen aksın çevresi kurulduğu için büyük ağlarda da kısa sürer:

• QGIS'in Düğüm Aracı (Vertex Tool) ile bir Yolorta düğümünü taşımak ya da çift tıklayıp yeni düğüm eklemek,
• Yolorta'nın enkesit alanlarını (şerit, refüj, kaldırım vb.) öznitelik tablosunda ya da formda değiştirmek,
• bir yolu silmek,
• QGIS'in kendi çizim araçlarıyla ya da kopyala-yapıştırla yeni bir Yolorta eklemek.

Yollarla çevrili bir bloğa oturan ada yeni bloğun şeklini alır, fonksiyonu ve bilgileri korunur. Yolun böldüğü yeni bloklar fonksiyonu seçilmemiş ada olur.

Tek adımda geri alma

Bir yol işleminin bütün katmanlardaki değişiklikleri tek adım sayılır. Bu, yol çizmek, ağı güncellemek ve aksları düğümlerde bölmek için geçerlidir. Bir aks düğümünü taşıdıktan sonra tek Ctrl+Z aksı, platformu, ada kenarlarını ve adaları önceki haline döndürür; ağ yeniden kurulmaz. Tek Ctrl+Y hepsini birlikte yineler. Hangi katman etkin olursa olsun sonuç aynıdır.

Bunun için canlı güncelleme açık olmalı, plan katmanları da (birleşik şemada Alanlar ve Çizgiler) düzenleme kipinde olmalı. Düzenleme kipinde olmayan bir katman işlem sonunda kaydedilir; kaydedilen değişiklik geri alınamaz. O durumda Ctrl+Z aksı geri alır ve ağı canlı güncelleme yeniden kurar. Sonuç yine tutarlıdır ama Ctrl+Y ağı birlikte yinelemez.

Yol silinince birleşen adalar

İki adanın arasındaki yolu silince iki blok birleşir. Büyük ada birleşen bloğu alır, öbür ada kendi kısmını korur ve aradaki eski yol şeridi bloğu alan adaya katılır. Adalar çakışmaz. İki adayı tek ada yapmak isterseniz Çizim yardımcılarındaki Ada birleştir aracını kullanın.

Yolun böldüğü ada ayrı satırlara ayrılır

Yeni bir yol fonksiyonu verilmiş bir adanın içinden geçip onu ikiye (ya da daha çok parçaya) ayırırsa ada tek satırda çok parçalı poligon olarak kalmaz. QGIS'in nesne bölme aracındaki gibi en büyük parça adanın kendi satırında kalır, her diğer parça aynı niteliklerle (fonksiyon, tür kodları, plan bilgileri) ayrı bir ada satırı olur. Bu kural bloğa oturan adalarda da, elle çizilmiş ve bloğa denk gelmeyen adalarda da geçerlidir. Resmî şemanın tek parçalı tablolarında küçük parça artık atılmaz; o da ayrı satır olarak yazılır.

2. Adalara fonksiyon ver

Yollar çizildikçe ve ağ güncellendikçe kapanan her blok kendiliğinden fonksiyonu seçilmemiş ada olur ve haritada turuncu kesik çizgiyle görünür. Ada ile yol platformu ortak sınırı paylaşır; arada boşluk ya da bindirme kalmaz. Adaları oluşturmak için ayrıca bir düğmeye basmanız gerekmez.

1. Haritada fonksiyon vereceğiniz adaları seçin (birden çok ada seçebilirsiniz).
2. Sayfadaki listeden plan fonksiyonunu seçin. Liste MPYY Ek-1e plan fonksiyonlarıdır; imleci bir satırın üzerinde tutunca üst grubu, alt sınıfı ve MPYY türü görünür.
3. Seçili adalara fonksiyon ver düğmesine basın.

Fonksiyonu verilmiş bir adayı aynı yolla başka bir fonksiyona çevirebilirsiniz. Birleşik şemada fonksiyon, üst grup, alt sınıf, MPYY türü ve tür kodları adanın kendisine yazılır. Resmî (88 tablolu) şemada her fonksiyonun ayrı bir MPYY tablosu vardır: fonksiyonu seçilmemiş adalar projedeki İmar Adaları (fonksiyonu seçilmemiş) ara katmanında durur, fonksiyon verilince fonksiyonun tablosuna tür koduyla kendiliğinden geçer (ör. GELİŞME KONUT ALANI → GelismeKonut). Fonksiyonu değişen ada bir tablodan ötekine taşınır, ortak nitelikleri korunur.

Ada numaralandırma

"2. Adalara fonksiyon ver" kutusunun altında adalara sıra numarası verilir. Numara adanın AdaNo alanına yazılır; alan katmanda yoksa ilk numaralandırmada kendiliğinden eklenir. Plan raporundaki tablolar ve jüride adaya gönderme yapmak için bu numaralar kullanılır.

1. İsterseniz Ada no öneki kutusuna bir önek yazın (ör. A yazılırsa numaralar A1, A2, A3 … olur). Boş bırakılırsa numaralar 1, 2, 3 … biçimindedir.
2. Adaları numarala düğmesine basın. İleti çubuğu kaç adanın numaralandığını ve kaç numaranın korunduğunu yazar.
3. Numaraların haritadaki etiketi kutunun sağındaki göz simgesiyle gösterilir ya da gizlenir; veri silinmez, seçim projeyle saklanır.

Numaralar soldan sağa, yukarıdan aşağıya verilir: plan, yüksekliği ada boyunun yaklaşık yarısı kadar olan yatay şeritlere ayrılır, en üstteki şeritten başlanır ve her şeritte adalar soldan sağa sıralanır. Plan bilançosunda bir planlama birimi katmanı seçiliyse (bkz. 6. Plan bilançosu) birimin sırası da öneke eklenir ve sıra her birimde baştan başlar: A önekiyle ikinci birimin üçüncü adası A2-3 olur.

• Var olan numaralar korunur; düğmeye yeniden basınca yalnız numarası boş adalar sıradaki numarayı alır. Plan ilerledikçe numaralar kaymaz.
• Bir ada yol ya da Ada böl aracıyla bölünürse en büyük parça numarasını korur, öbür parçalar numarasız kalır ve bir sonraki numaralandırmada yeni numara alır.
• Bütün adaları baştan numaralamak için düğmeye Shift basılıyken tıklayın. Bu işlem eski numaraların hepsini değiştirir.
• Kavşak adaları ve dönel kavşak orta adaları (KavsakTuru dolu olanlar) numaralanmaz.

3. Yol genişlik sembolü (Ek-1e NİP)

Ek-1e'ye göre NİP'te yolun genişliği aksın üzerine konan bir daireyle gösterilir. Eklenti bu sembolü gerçek ölçüde çizer: dairenin merkezi aksın üzerindedir, çapı yol genişliğinin (YolGenisligi) 1,40 katıdır. 12 m'lik yolda daire 16,8 m, 12,50 m'lik yolda 17,5 m çapındadır.

• Dairenin içinde yol "röntgenlenir": taşıt yolunun siyah dolgusu beyaz görünür, yalnız yolun ince çizgileri kalır (taşıt yolu, refüj ve cephe kenarları; hepsi 0,3 mm). Dışarıda cephe çizgisi 0,8 mm sürer.
• Genişliğin tam kısmı dairenin sol ortasında, küsurat sağ üstte kısa bir çizginin üzerinde, altı çizili yazılır. Küsurat her zaman iki hanedir: 12,50 m → "12" ve "50"; tam sayı genişlikte "00" yazılır (12 m → "12" ve "00").
• Yazılar Arial, beyaz haleli ve harita biriminde boyutlanır; yakınlaştıkça daireyle birlikte büyür.
• Sembol katmandaki öbür çizgilerin (ada kenarları, akslar) üstünde çizilir.
• Çizgiler yolun kendi enkesit alanlarından üretilir; sembol başka bir katmana başvurmaz.

Sembol düğmeleri

"3. Yol genişlik sembolü" kutusunda dört simge düğmesi vardır. İmleci bir düğmenin üzerinde tutunca ne yaptığı yazılır.

Ata düğmesi sembolleri nereye koyar?

1. Düz devam eden (sapma en çok 60°) ve genişliği aynı olan aks parçaları zincirlenir; zincir tek bir yol sayılır.
2. Genişliği bir komşusundan (uçlarında ya da bir düğümünde değdiği yoldan) farklı olan her yol bir sembol alır.
3. Birbirine değen, hepsi aynı genişlikteki yollardan oluşan bir grupta hiçbir yol 2. adımda sembol almadıysa grubun en uzun yolu bir sembol alır; genişlik planda en az bir yerde okunur.
4. Sembol, seçilen yolun en uzun parçasının (iki düğüm arası) ortasına konur; böylece kavşağın üstüne düşmez.
5. Elle eklenen ve elle kaldırılan sembollere dokunulmaz.

Sembolün alanları

Sembol ayrı bir nokta katmanı değildir; Yolorta parçasının iki alanında saklanır. Bu yüzden aksa yapışıktır: aks düzenlenince sembol de onunla gider.

Önceki sürümle oluşturulmuş bir veritabanı açılınca bu alanlar ve sembol stili kendiliğinden eklenir. Alanları öznitelik tablosunda elle de değiştirebilirsiniz; örneğin SembolKonumu değerini 0,5'ten 0,3'e çekmek sembolü parçanın başına doğru kaydırır. SembolDurumu boş kalırsa Ata bu değeri yeniden hesaplar; yerin korunmasını istiyorsanız SembolDurumu alanını 1 yapın.

4. Çizim yardımcıları

"4. Çizim yardımcıları" kutusunda iki sırada altışar simge düğmesi vardır. Üst sıra yollar ve kavşaklar içindir, alt sıra adalar ve ölçme içindir. İmleci bir düğmenin üzerinde tutunca aracın adı ve kullanımı yazılır. Bir düğmeye basınca araç açılır ve düğme basılı kalır; aynı düğmeye yeniden basmak ya da Esc aracı kapatır. Araç açılınca ne yapacağınız QGIS durum çubuğunda yazılır, işin sonucu ileti çubuğunda görünür.

Araçların ortak kullanımı şöyledir: sol tık nokta koyar ya da bir yol veya ada seçer. Çizim isteyen araçlarda sağ tık ya da Enter çizimi bitirir, Backspace son noktayı geri alır. Kaynak seçilen araçlarda (Paralel yol, Enkesit aktar ve Stil boyacısı) sağ tık seçili kaynağı bırakır, yeni bir kaynak seçebilirsiniz.

Kutunun altındaki Ölçü satırı yalnız ölçü isteyen bir araç açıkken görünür ve etiketi araca göre değişir: Dönel kavşakta Yarıçap (varsayılan 8 m), Paralel yolda Mesafe (varsayılan 100 m), Yeşil şeritte Şerit (varsayılan 5 m). Değeri araç açıkken değiştirebilirsiniz; her araç kendi son değerini oturum boyunca hatırlar.

Üst sıra: yollar ve kavşaklar

Alt sıra: adalar ve ölçme

Kavşak alanları neden pasif yeşil alandır?

Mevzuatta "kavşak" diye bir arazi kullanımı yoktur; MPYY plan fonksiyonları arasında kavşak adası için ayrı bir sınıf bulunmaz. Bu yüzden Dönel kavşak aracının çizdiği orta ada ve Kavşak adası aracıyla çizilen yönlendirme adaları PASİF YEŞİL ALAN olarak yazılır: birleşik şemada fonksiyon PASİF YEŞİL ALAN, resmî şemada AcikYesilAlan tablosunda YesilTip = PasifYesilAlan. Adanın bir kavşak öğesi olduğu bilgisi ayrı bir nitelikte, KavsakTuru alanında durur: dönel kavşakta "Dönel kavşak orta adası", elle çizilen adada "Kavşak adası". Önceki sürümle oluşturulmuş bir veritabanında bu alan yoksa ilk kullanımda kendiliğinden eklenir.

Kavşak adası yol platformundan oyulur: taşıt yolu, refüj ve kaldırım poligonlarından adanın alanı çıkarılır, yol ile yeşil alan üst üste binmez. Yol ağı yeniden kurulduğunda, ister canlı güncellemeyle yalnız çevresi, ister Yol Ağını Onar ile bütünü kurulsun, oyuk yerinde kalır ve ada çoğalmaz. Resmî şemada adalar AcikYesilAlan tablosuna yazıldığı için bu tablonun projede yüklü olması gerekir; Yeşil şerit aracının ayırdığı şeritler de aynı tabloya gider.

5. Stil boyacısı

Stil boyacısı, ofis programlarındaki biçim boyacısı gibi çalışır: bir adanın kullanımını alıp tıkladığınız adalara aktarır, öznitelikler de güncellenir. "5. Stil boyacısı" kutusundaki fırça simgeli düğmeyle açılır.

1. Düğmeye basın, sonra kullanımını almak istediğiniz kaynak adaya tıklayın. Kaynak ada vurgulanır; durum çubuğunda fonksiyonu yazılır.
2. Boyanacak adalara tek tek tıklayın; istediğiniz kadar ada boyayabilirsiniz. Her tıklamada ileti çubuğu adanın aldığı fonksiyonu yazar.
3. Başka bir kaynak seçmek için sağ tıklayın ya da Enter'a basın, sonra yeni kaynağa tıklayın. Esc aracı kapatır.

Aktarılanlar adanın plan fonksiyonu, tür kodları ve plan nitelikleridir (emsal, yapı yüksekliği, yoğunluk, en küçük ifraz gibi). Adanın kendi adı, çizim bilgisi (çizen, tarihler) ve KavsakTuru aktarılmaz; alan ve kontrol gibi adanın kendisinden hesaplanan alanlar da aktarılmaz. Hedef adanın önceki kullanımından kalan kodlar silinir: kaynakta boş olan bir nitelik hedefte de boşalır, ada eski fonksiyonun kodlarını taşımaz. Resmî şemada her fonksiyonun ayrı tablosu olduğu için boyanan ada kaynağın tablosuna taşınır.

Stil yalnız fonksiyonu verilmiş bir adadan alınır. Kaynak olarak fonksiyonu seçilmemiş bir adaya tıklarsanız uyarı verilir ve kaynak seçilmez; önce o adaya fonksiyon verin ya da başka bir kaynak seçin.

Hızlı fonksiyon paleti

Stil boyacısı kutusunun altındaki palet, en sık kullanılan 21 plan fonksiyonunu dört grupta simge düğmesi olarak verir: gelişme konut alanının beş yoğunluk kademesi, yerleşik (mevcut) konut alanının beş kademesi, NİP kademesindeki Ek-2 donatıları ve çalışma alanları. Her grubun adı düğmelerin üstünde yazılıdır. Düğmenin simgesi o fonksiyonun e-Plan sembolünden çizilir; taramalı dolgular da simgede görünür, böylece düğmenin rengi haritadaki adanın rengiyle aynıdır. Konut kademeleri seyrekten çok yükseğe açıktan koyuya gider. Paletle fonksiyon vermek için kaynak ada gerekmez:

1. Paletteki bir simgeye tıklayın; düğme basılı kalır. İmleci düğmenin üzerinde tutunca grup, kısa ad ve tam Ek-1e fonksiyonu yazılır.
2. Haritada o kullanımı vermek istediğiniz adalara tek tek tıklayın. Her tıklamada ileti çubuğu adanın aldığı fonksiyonu yazar.
3. Başka bir kullanıma geçmek için o simgeye tıklayın. Aynı simgeye yeniden basmak ya da Esc paleti kapatır.

Palet stil boyacısıyla aynı yolla yazar: adanın fonksiyonu ve tür kodları güncellenir, önceki kullanımdan kalan kodlar silinir (ör. konut adası ticarete çevrilince yoğunluk kademesi boşalır). Resmî şemada ada fonksiyonun tablosuna taşınır.

Ek-2 donatı grubu NİP kademesindeki altı Ek-2 kategorisinin hepsini karşılar: eğitim; sağlık; sosyal ve kültürel tesisler (sosyal tesis, kültürel tesis); ibadet yeri; açık ve yeşil alanlar (park ve yeşil alan, semt spor); teknik altyapı. Semt spor alanı, Ek-2 açıklama 9'a göre açık ve yeşil alan olarak sayılır; bu yüzden düğmenin adında "Ek-2 yeşil" yazar.

Listede olmayan bir fonksiyon için "2. Adalara fonksiyon ver" kutusundaki listeyi ya da stil boyacısını kullanın.

Statü (sınır)

Paletin altındaki "Statü (sınır)" kutusu plana statü koyar: müdahale sınırları, sit alanları, koruma kuşakları, afet alanları, etaplama ve kentsel dönüşüm sınırları gibi. Kutuda dört simge düğmesi vardır. İlk üçü plan notlarında kısa adlarıyla anılan üç müdahale sınırıdır (Y, K, S); dördüncüsü, Statü ata, öbür statüleri gruplu bir menüden verir.

Üç müdahale sınırı: Y, K, S

Üç sınır da aynı soruya cevap verir: mevcut yapılaşmaya esas olan onaylı alt ölçekli planların (1/5000 nazım imar planı, 1/1000 uygulama imar planı) kararlarına bu alanda ne olacak? Değiştirilecek mi, korunacak mı, yoksa dokuyu iyileştirmek için mi değiştirilecek?

Statü ata menüsü

Dördüncü düğme bir menü açar. Menüde Ek-1e'de alan olarak çizilen ve arazi kullanımı olmayan bütün türler, Ek-1e'deki sınıflarına göre gruplanmış olarak yer alır. Başlıcaları:

• Özel kanunlarla belirlenen alan ve sınırlar: askeri yasak ve güvenlik bölgesi; kentsel dönüşüm sınırları (riskli alan sınırı, rezerv yapı alanı sınırı, yenileme alanı sınırı); toplu konut alanı sınırı, sahil şeridi gibi.
• Korunacak alanlar: doğal, arkeolojik, tarihi ve kentsel sit alanları; milli park, tabiat parkı, tabiatı koruma alanı; özel çevre koruma bölgesi.
• Yapı sınırlaması getirilerek korunacak alanlar: içme ve kullanma suyu koruma alanları (mutlak, kısa, orta, uzun mesafeli), yeraltı suyu koruma kuşağı, sulak alan bölgeleri, mania planı alanı, havaalanı hava koridoru.
• Afet tehlikeli alanlar: afete maruz bölge, taşkına maruz alan, kütle hareketi riskli alan, fay sakınım zonu, tsunami riskli alan, önlemli alan gibi.
• Planlama sınırları: özel proje alanı sınırı, etaplama sınırı, imar hakkı aktarım alanı sınırı, plan değişikliği onama sınırı gibi.
• İdari sınırlar ve öbür sınıflar.

Plan onama sınırı bu menüde yoktur; o planın kendi sınırıdır ve Veritabanı sayfasındaki PlanSiniri katmanına çizilir.

Statü nasıl konur?

1. Statünün kaplayacağı adalar zaten çizilmişse onları haritada seçin (birden çok ada seçebilirsiniz). Sonra Y, K ya da S düğmesine basın ya da Statü ata menüsünden statüyü seçin. Statü seçili adalardan kurulur: sınır adaların birleşimidir ve ileti çubuğu alanını hektar olarak yazar.
2. Haritada seçili ada yoksa aynı düğme bir çizim aracı açar. Sınırın köşelerine sol tıklayın; sağ tık ya da Enter sınırı bitirir ve yazar. Backspace son noktayı geri alır. En az üç nokta gerekir.

• Adalara dokunulmaz: fonksiyonları, kodları ve geometrileri olduğu gibi kalır. Statü ayrı bir nesne olarak yazılır.
• Seçili adalardan kurulan statü adaların kendisini kaplar; adalar arasındaki yol boşluğu doldurulmaz. Yolları da içine alan tek parça bir sınır istiyorsanız sınırı çizin.
• Birleşik şemada statü alan katmanına kendi Ek-1e adıyla yazılır. Resmî şemada türünün tablosuna gider (ör. üç müdahale sınırı MudahaleSiniri, sit alanları SitAlanlari). Tablo projede yüklü değilse uyarı verilir.

6. Plan bilançosu

Plan bilançosu, çizdiğiniz planın arazi kullanım dağılımını ve konut adalarının nüfusunu planın kendisinden hesaplar. Nüfus, MPYY Ek-1e açıklama 1'deki tanıma göre brüt yapı alanı üzerinden bulunur: konut adasına, onun kendi kullanımı için ayrılan yerel donatı, yeşil alan ve iç yolların payı eklenir, bu alan yoğunluk kademesiyle çarpılır. Hesabın mevzuat dayanağı ve bir örnek Bölüm 2.5'tedir.

1. İsterseniz Planlama birimi listesinden mahalle ya da bölge poligon katmanını seçin. Seçilirse donatı ve yol payı yalnız aynı birimdeki konut adalarına dağıtılır; boş bırakılırsa plan geneline dağıtılır.
2. Donatı payı ve İç yol payı kutuları varsayılan olarak işaretlidir. Birini kaldırırsanız o pay brüt yapı alanına girmez; ikisi de kapalıyken sonuç yalnız konut alanı üzerinden nüfusa eşit olur.
3. Hesapla düğmesine basın. Kutunun içinde özet görünür.
4. Plan açıklama raporu tabloları için Rapor (Excel)… düğmesine basın ve dosya adını verin.

Özet üç satırdır:

• konut alanı ve brüt yapı alanı (ha), brüt alana giren donatı ve iç yol alanı;
• alt ve üst nüfus; parantez içinde karşılaştırma için yalnız konut alanı üzerinden alt ve üst nüfus;
• Ek-2 açığı: üst nüfusa göre NİP kademesinde eksik kalan kategoriler ve eksik alan (m²). Açık yoksa "bütün kategoriler üst nüfusa yetiyor" yazılır.

Özet canlıdır. Hesapla'ya bir kez bastıktan sonra ada katmanları, Yolorta ya da yol platformu her kaydedildiğinde bir saniye içinde yeniden hesaplanır; plan çizilirken nüfusun ve donatı açığının nasıl değiştiği izlenir.

Hesapta şunlara dikkat edin:

• Konut adası, Gelişme Konut ya da Mevcut Konut adasıdır. Alt ve üst yoğunluk adanın kademesinden alınır (GelismeKonutAlaniYogunluk, MevcutKonutYogunluk); adaya YogunlukDeger girilmişse alt ve üst sınırın ikisi de o değerdir.
• Seyrek kademenin alt sınırı yoktur: alt nüfus 0 sayılır. Çok yüksek kademenin üst sınırı yoktur: üst nüfus alt sınırla hesaplanır. İki durumda da uyarı verilir; bu adalara YogunlukDeger girin.
• Kademesi seçilmemiş konut adası nüfusa sayılmaz ve uyarılır.
• Yerel donatı, Ek-2 kategorilerindeki alanlardır (eğitim, sağlık, sosyal-kültürel, ibadet, açık ve yeşil alan, teknik altyapı). Bölge ölçekli kullanımlar bunun dışındadır: rekreasyon, mesire, millet bahçesi, atıksu arıtma ve içme suyu tesisleri, yüksek öğretim ve fuar alanları brüt yapı alanına girmez.
• İç yollar ikinci derece yollar ve kavşak adalarıdır. Yol platformunun alanı, aksların uzunluk × genişlik ağırlığıyla yol tiplerine bölünür; birinci derece ve erişme kontrollü yolların payı girmez. Tipi boş akslar ikinci derece sayılır ve uyarılır.
• Planlama birimi seçiliyken içinde konut adası olmayan bir birimin donatı ve yol payı hiçbir konuta dağıtılamaz; özet bu payı hektar olarak uyarır.

Rapor (Excel) çalışma kitabının üç sayfası vardır:

QGIS'in Python ortamında openpyxl yoksa arazi kullanım tablosu noktalı virgülle ayrılmış bir CSV dosyasına yazılır.

7. Pafta (PDF)

Bu kutu planı teslim paftasına çevirir. Pafta alanı plan onama sınırıdır (PlanSiniri); sınır çizilmemişse plan katmanlarının kapsamı alınır.

1. Listeden kağıdı seçin: A0, A1, A2 ya da A3, yatay ya da dikey (varsayılan A1 yatay).
2. Paftaları üret… düğmesine basın ve PDF'lerin yazılacağı klasörü seçin.
3. İleti çubuğu kaç pafta yazıldığını söyler. Her pafta klasörde ayrı bir PDF'tir ve QGIS'in Düzen Yöneticisi'ne de eklenir; orada açıp elle düzenleyebilir, yeniden dışa aktarabilirsiniz.

Harita her paftada tam 1/5000 ölçektedir; plan sembolleri 1/5000'e göre tasarlandığı için ölçek yuvarlanmaz. Plan sınırı tek kağıda sığmıyorsa alan kağıdın harita çerçevesi boyunda bir ızgaraya bölünür ve yalnız sınıra değen hücreler pafta olur. Paftalar plana özgü adlar alır: tek paftada "1", birden çok paftada satır harfi ve sütun numarası (A1, A2, B1 …; A üst satırdır). Bu adlar ülke 1/5000 pafta bölümlemesi değildir.

• Lejant yalnız paftada çizilmiş türleri gösterir; planda kullanılmayan fonksiyonlar lejantı doldurmaz.
• Kuzey oku ve metre birimli ölçek çubuğu her paftadadır.
• Künye: plan adı (plan onama sınırının PlanAdi alanından, yoksa proje başlığından), "1/5000 Nazım İmar Planı", pafta adı ve pafta sayısı, ölçek, tarih ve hazırlayan.
• Yatay kağıtta lejant ve künye sağdaki şeritte, dikey kağıtta alttaki şerittedir. Küçük kağıtta yazılar da orantılı küçülür.
• Aynı adlı bir düzen Düzen Yöneticisi'nde varsa yenisiyle değiştirilir; paftaları yeniden üretmek eski düzenleri çoğaltmaz.

Onarım: Yol Ağını Onar

🔧 Yol Ağını Onar bir onarım düğmesidir, her yol çiziminden sonra basılmaz. Platformu, kavşakları ve ada kenarlarını bütün Yolorta akslarından baştan kurar; adalar yeni blok şekillerine uyar ve fonksiyonları korunur. Ardından bütün aksları kesişimlerde böler; böylece eski sürümle çizilmiş uzun akslar da düğümden düğüme parçalara ayrılır. Şu durumlarda kullanın:

• plan eklentinin eski bir sürümüyle çizildiyse,
• "Aks düzenlenince ağı güncelle" kapalıyken akslar değiştirildiyse,
• platform ya da ada kenarları elle bozulduysa.

Platform poligonlarında elle yaptığınız düzeltmeler bu işlemde silinir.

Yolları plan sınırında kes

Onarım kutusundaki Yolları plan sınırında kes işaretliyken yol platformu ve ada kenarları plan onama sınırında (PlanSiniri) kesilir: aks sınırın dışına uzasa da yol sınırda biter, paftada sınırın dışına taşan platform kalmaz. Seçim ağ bir sonraki kez kurulurken uygulanır, yani bir aks düzenlendiğinde canlı güncellemeyle; bütün ağa hemen uygulamak için 🔧 Yol Ağını Onar düğmesine basın. Seçim projeyle saklanır ve varsayılan olarak kapalıdır.

Eski ağ uyarısı

Proje açılınca ya da katman eklenince yol ağı denetlenir. Akslar kesişimlerde bölünmemişse (eklentinin eski bir sürümüyle çizilmiş ağ) ya da yol aksları olduğu halde yol platformu yoksa Onarım kutusunda turuncu bir uyarı görünür ve QGIS ileti çubuğunda bir kez "Plan Çiz > Onarım > Yol Ağını Onar önerilir" yazılır. 🔧 Yol Ağını Onar ağı akslardan yeniden kurar ve uyarı kalkar.

Yollar sayfası ne zaman gerekir?

Plan Çiz sayfasıyla çizilen bir planda Yollar sayfasına gerek kalmaz; bu sayfa toplu ve eski işler içindir. 🧱 Yolorta'dan Platform, daha önce çizilmiş ve platformu olmayan Yolorta akslarına YolGenisligi değerinden toplu platform üretir; platformu olan aksları atlar. 🧩 Ada Kenarlarından Adaları Oluştur yalnız ada kenarlarını QGIS araçlarıyla elle çizdiğinizde gerekir: yolların çevrelediği alanları imar adası poligonu yapar, önceden oluşturulmuş adaları yeniden eklemez.

Kapalı başlayan Eski yol araçları grubundaki üç aşama (Yol Platformu, Kavşak Kırpma ve Poligonlaştırma) MPYY dışı bir aks çizgi katmanı, örneğin CAD ya da OSM'den gelen yol aksları için çizgi tabanlı platform, kavşak ve poligon üretir. MPYY katmanlarıyla çalışıyorsanız bunlara gerek yoktur.

0.7. Ek-2 Kıyas Sayfası: Mevcut Durum, Meri Plan ve Revizyon Planının Donatı Kıyası

Bu sayfa sosyal ve teknik altyapı alanlarını üç senaryoda yan yana koyar ve Mekânsal Planlar Yapım Yönetmeliği EK-2 (Değişik: RG 17.05.2017/30069) standartlarıyla kıyaslar: fiziki mevcut durum, meri plan ve revizyon planı. Plan raporundaki "mevcut durum, yürürlükteki plan ve öneri" donatı tablosu buradan çıkar.

Senaryoları tanımlayın

Sayfada her senaryo için ayrı bir kutu vardır. Her senaryo kendi katmanı, kendi sınırı ve o sınırdaki nüfusla hesaplanır:

1. Katman: senaryonun poligon katmanını seçin. Kullanmadığınız senaryonun katmanını boş bırakın; en az bir senaryo gerekir.
2. Kullanım sütunu: kullanım adını taşıyan sütun. Katman seçilince fonksiyon, Ort_Detay, nipfonksiyon, kullanim gibi adlardan tahmin edilir; gerekirse değiştirin. Kullanımı boş alanlar sayılmaz ve uyarılır.
3. Sınır: senaryonun esas sınırı. Verilirse yalnız sınırın içinde kalan kısımlar ölçülür; boş bırakılırsa katmanın bütünü sayılır. Üç sınırın yüzölçümü aynı olmak zorunda değildir. Alanlar elipsoit üzerinde ölçülür.
4. Nüfus: o sınırdaki nüfus. Kişi başı alan bu nüfusla hesaplanır, EK-2 nüfus grubu da bu nüfustan seçilir; bu yüzden aynı kullanımın standardı ve asgarisi senaryodan senaryoya değişebilir. Nüfus kutusunun yanındaki Plandan düğmesi, projede yüklü MPYY planının üst nüfusunu kutuya yazar; hesap Plan Çiz > 6. Plan bilançosu ile aynıdır (brüt yapı alanı × yoğunluk kademesi). İleti çubuğu alt ve üst nüfusu birlikte gösterir; alt sınırla kıyaslamak isterseniz değeri elle değiştirin. Düğme çoğunlukla revizyon planı senaryosunda kullanılır.
5. Kıyas tablosunu hesapla düğmesine basın.

İki tablo ve eşleşmeler

• 1. Ayrıntılı (UİP) → Uygulama imar planı kademesinde EK-2'nin alt kullanımları: anaokulu, ilkokul, ortaokul, liseler, park, çocuk bahçesi, aile sağlık merkezi, ibadet yerleri ve diğerleri. Her senaryo için alan (m²), adet, asgari birim alanı sağlayan ve sağlamayan adet, kişi başı alan (m²/kişi) ve fark (m²). Alt türü adından anlaşılamayan alanlar (ör. NİP'teki "EĞİTİM ALANI") kategorinin "Alt türü belirtilmemiş" satırına girer.
• 2. NİP kademesi → Altı ana kullanım (eğitim, açık ve yeşil alanlar, sağlık, sosyal ve kültürel tesisler, ibadet yeri, teknik altyapı) ve toplam: alan, kişi başı alan, ihtiyaç (nüfus × kategori standardı), fark, asgariyi sağlayan ve sağlamayan adet.
• Eşleşmeler → Katmanlardaki her kullanım adının hangi EK-2 satırına sayıldığı. Bu sekme yalnız gelişmiş eşleştirme açıkken görünür (bkz. Gelişmiş eşleştirme).

İki tabloda da negatif fark (eksik alan) kırmızı yazılır. Asgari birim alanlar EK-2 tablosundan alınır; aralık verilmişse alt sınırı kullanılır (ör. 501.000 ve üstü nüfus grubunda anaokulu 2.000 m², 150.001 ve üstünde büyük ibadet yeri 15.000 m²). Alt türü belirtilmemiş alanlar kategorinin en küçük asgarisiyle denetlenir. Asgarisi ünit ya da yatak başına tanımlı kullanımlar (kapasiteye bağlı olanlar) denetlenmez.

Statüler (müdahale sınırları, sit alanları, koruma kuşakları, afet alanları ...) hiçbir senaryoda kıyasa girmez; katmanda statü varsa kaç nesnenin katılmadığı uyarı olarak yazılır (bkz. Statü (sınır)).

Gelişmiş eşleştirme

Varsayılan eşleştirme otomatiktir: eklenti her kullanım adını, NİP & DOP hesabındaki kurallarla ve adda geçen sözcüklerle bir Ek-2 satırına ya da Ek-2 dışına koyar. Katmanınızdaki adlar Ek-1e adları değilse (ör. mevcut durum paftasında "Ortaokul+Lise", "Cami", "Mahalle parkı" gibi serbest yazımlar) ya da otomatik eşleşme yanlışsa eşleştirmeyi elle yaparsınız.

1. Senaryoların katmanlarını ve kullanım sütunlarını seçin.
2. Gelişmiş eşleştirme (elle) kutusunu işaretleyin. Eşleşmeler sekmesi açılır ve seçili sütunlardaki benzersiz kullanım değerleri, hesaplamadan önce listelenir. Her değerin yanında senaryo başına kaç nesnede geçtiği yazılır (Fiziki, Meri, Revizyon sütunları). Katmanı ya da sütunu değiştirdikten sonra listeyi Değerleri oku ile yenileyin.
3. Her satırın son sütunundaki listeden değerin sayılacağı Ek-2 satırını (ör. eğitim tesisleri alanı / ilkokul) ya da Ek-2 dışı (sayılmaz) seçeneğini seçin.
4. İlk seçenek Otomatik: … otomatik eşleşmenin ne olduğunu gösterir. Bu seçeneği seçmek o değerin elle seçimini kaldırır, değer otomatik eşleşmeye döner. Elle eşlenen değerler kalın yazılır.
5. Kıyas tablosunu hesapla düğmesine basın. Hesaptan sonra bir eşleşmeyi değiştirirseniz tablolar hemen yenilenir.

• Elle seçimler projeyle saklanır. Kutunun işaretini kaldırınca eşleştirme yeniden bütünüyle otomatik olur; elle seçimler silinmez ama kullanılmaz, kutu yeniden işaretlenince geri gelir.
• Otomatiğe dön bütün elle seçimleri siler.
• Dışa aktar… elle seçimleri bir CSV dosyasına yazar, İçe aktar… başka bir projede bu dosyayı yükler; aynı adlı değerlerin seçimi dosyadakiyle değişir. Dosya noktalı virgülle ayrılır ve Excel'de açılır. Sütunları kullanim, kategori ve alt_kullanim'dır; Ek-2 dışına eşlenen değerde kategori EK2_DISI olur ve alt_kullanim boş kalır. Dosyada Ek-2'de olmayan bir kategori ya da alt kullanım varsa içe aktarma o satırın numarasıyla durur.
• Statüler eşleştirmeden önce ayıklanır: listede görünseler bile otomatik eşleşmeleri "Ek-2 dışı"dır ve elle bir Ek-2 satırına eşlenseler de kıyasa girmezler.

Excel çıktısı

Excel'e kaydet… hesaptan sonra açılır. Çalışma kitabında senaryoların künyesi (esas sınır, sınır alanı, nüfus, EK-2 nüfus grubu) ile ayrıntılı ve NİP kademesi tabloları ayrı sayfalardadır; senaryo sütunları renkle ayrılır. QGIS'in Python ortamında openpyxl yoksa aynı tablolar noktalı virgülle ayrılmış bir CSV dosyasına yazılır.

Meri → revizyon farkı

Meri → revizyon farkı… düğmesi meri plan ile revizyon planını çakıştırır ve kullanımı değişen alanları bulur. Plan değişikliğinin gerekçe tablosu ve haritası buradan çıkar. Düğme, yukarıda meri plan ve revizyon planı kutularında seçtiğiniz katmanları ve kullanım sütunlarını kullanır; revizyon planının sınırı seçiliyse yalnız sınırın içi karşılaştırılır. Alanlar elipsoit üzerinde ölçülür.

1. Meri plan ve revizyon planı kutularında katmanı ve kullanım sütununu seçin.
2. Meri → revizyon farkı… düğmesine basın. Kullanımı değişen alan (ha), parça sayısı ve karşılaştırılan toplam alan sayfada yazılır.
3. Haritaya Plan değişiklikleri (meri → revizyon) adlı bir katman eklenir. Her parça meri kullanımı, revizyon kullanımı, alanı ve geçişi (ör. "TARIM ALANI → GELİŞME KONUT ALANI") taşır; katman geçişe göre kategorili renklendirilir.
4. Ardından açılan pencerede Excel dosyasının adını verin; vazgeçerseniz yalnız katman kalır.

Bir planın kullanımı olmayan yerleri "(kullanımı yok)" olarak sayılır; örneğin meri planın dışında kalıp revizyonda planlanan alan bu satırdan geçiş yapar. 1 m²'den küçük çakışma kırıntıları sayılmaz. openpyxl yoksa yalnız kullanım farkı tablosu CSV olarak yazılır.

0.8. Network Sayfası: Ulaşım Ağı, Space Syntax ve Donatı Yeterliliği (2SFCA)

Kentsel omurgayı, yaya hareketliliğini ve donatıların gerçek erişilebilirliğini en yetkin analitik modellerle çözer:

• Space Syntax (Açısal Entegrasyon & Seçim): Yol ağını açısal dönüş maliyetleriyle analiz eder. NACH_R800 ve NACH_R1200 kentin ana araç/yaya koridorlarını; NAIN ise kentsel canlılık odaklarını bulur.
• Primal Ağ Merkeziliği (Betweenness & Closeness): Düğümlerin şebekedeki kritik aradalık ve yakınlık skorlarını belirler.
• Yol Eğimi Analizi: Sayısal Yükseklik Modelinden (DEM) yol akslarının eğimini (%) hesaplar. Engelli ve bisiklet rotalarını belirler.
• Bina Ön Cephe Servis Noktası: Yapıların ve adaların en yakın yola bağlandığı kapı/giriş noktalarını otomatik türetir.
• OD Matrisi ve Detour Bariyer Analizi: Konut odaklarından donatılara Dijkstra ile en kısa yol ve kuş uçuşu arzu hatlarını çizer. Mesafe sapma oranı (Detour Ratio) 1.35'i aşan aksları kırmızı kesikli çizgiyle "Bariyerli Hat" olarak işaretler.
• Dinamik Yürüme İzokronları (Concave Hull Pedshed): 200m, 400m, 600m gibi istediğiniz mesafeleri girin. Gerçek sokak ağında bütçenin tükendiği noktaları İçbükey Gövde ile sarar. Kuş uçuşu daireyle oranlayarak Pedshed Oranı < 0.40 olan donatıları "İzole / Kopuk Donatı" olarak etiketler.
• 2SFCA Donatı Yeterlilik Modeli: Donatı kapasiteleri ve nüfus talebini mesafe bozulmasıyla iki aşamada dengeler. Donatıların ve imar adalarının Yeterli Kapasite, Aşırı Yüklü veya Kullanılmayan olduğunu renk kodlarıyla belirler.
• A/B Senaryo Karşılaştırması: Mevcut şebeke ile öneri plan şebekesi arasındaki erişim farklarını delta ($\Delta$) olarak haritalandırır.

0.9. Çıktı Sütunları Sözlüğü: "Hangi Sütun Ne Anlama Gelir ve Nasıl Yorumlanır?"

Eklentinin ürettiği tablolardaki ve katmanlardaki sütunların sade ve net anlamları:

🏙️ 1. Planlama 101: Nazım İmar Planı (NİP) ve Tire Bağlamı

1.1. Nazım İmar Planı (1/5000) Nedir?

3194 sayılı İmar Kanunu md. 5 uyarınca Nazım İmar Planı (NİP); onaylı halihazır haritalar üzerine varsa kadastral durumu işlenmiş olan, varsa bölge ve çevre düzeni planlarına uygun olarak hazırlanan ve kentin genel arazi kullanım kararlarını, yerleşme alanlarının gelişme yön ve büyüklüklerini, nüfus yoğunluklarını ve ulaşım sistemlerini belirleyen 1/5000 ölçekli ana vizyon ve ilke planıdır.

NİP'te ada bazında parsel içi çekme mesafesi veya bina yüksekliği tek tek belirlenmez; bunun yerine yoğunluk aralığı (kişi/hektar - k/ha) ve işlevsel bölgelendirme (zoning) tanımlanır.

1.2. Neden Nüfus ve Kapasite Hesabı Yapılır?

• Planın Taşıma Kapasitesini Anlamak: Çizilen konut ve ticaret adaları kente kaç kişilik yaşam ve çalışma hacmi sunuyor?
• Donatı Yeterliliğini Test Etmek: Planlanan nüfusa yetecek kadar okul, sağlık ocağı, park ve teknik altyapı ayrılmış mı?
• Doygunluk ve Dönüşüm Analizi: Kent fiilen şu anda kaç kişiyi barındırıyor, plan bu nüfusun ne kadar üzerine çıkıyor?

1.3. Tire Kenti Nüfus Gelişimi, Plan Hedefleri ve Metodolojik Kısıtlar

Tire kentinin demografik yapısı incelenirken hem tarihsel plan kararları, hem projeksiyon modelleri, hem de idari yasa değişikliklerinin getirdiği istatistiki dönüşümler birlikte ele alınmalıdır:

👥 2. Kentsel Yoğunluk Kademeleri ve Alt-Üst Sınır Mantığı

2.1. Brüt Yoğunluk vs. Net Yoğunluk

Şehir planlamada yoğunluk genellikle Hektar Başına Kişi (Kişi/Ha - k/ha) olarak ölçülür. 1 Hektar = 10.000 m²'dir.

1/5000 ölçekli NİP düzeyinde parsel ayrımı bulunmadığından, plan adaları üzerinden Brüt Konut Yoğunluğu hesaplanır. MPYY'deki tanım ve eklentinin plan çiziminden nüfusu nasıl bulduğu 2.5'tedir.

2.2. Neden "Tek Bir Sayı" Değil de "Alt ve Üst Sınır (Aralık)"?

İmar planları statik değil, belirli bir planlama periyodunda (15-20 yıl) piyasa ve dönüşüm dinamiklerine esneklik tanıyan yasal belgelerdir:

• Alt Sınır (Minimum Yapılaşma ve Doluluk): Minimum emsal, geniş bahçeli az katlı kullanım ve ortalama hanehalkının düşük olduğu taban senaryoyu ifade eder.
• Üst Sınır (Maksimum Yapılaşma ve Tam Doygunluk): Plandaki imar haklarının (KAKS, TAKS) tamamen kullanıldığı, tüm adaların doygunluğa ulaştığı kentsel tavan kapasiteyi temsil eder.

2.3. Tire NİP Yoğunluk Standartları Tablosu

2.4. Karma Kullanımlarda (TİCK - Ticaret-Konut) Mekânsal Çarpan Formülü

2.5. Brüt Yapı Alanı ve Plandan Nüfus (Plan Bilançosu)

MPYY Ek-1e'nin 1 numaralı açıklamasına göre brüt nüfus yoğunluğu, nazım imar planında bir hektar brüt yapı alanına düşen nüfustur. Brüt yapı alanı, imar parsellerinin tamamı ile bu parsellerin kendi kullanımları için gerektirdiği yeşil alanların, kentsel sosyal ve teknik altyapı alanlarının ve iç yolların toplamıdır. Plan lejantındaki "121-250 kişi/ha" gibi kademeler bu alana göre tanımlıdır; yalnız konut adasının alanıyla çarpılırsa nüfus olduğundan düşük çıkar.

NİP'te parsel yoktur; eklenti tanımı plan adaları üzerinden şöyle uygular:

• İmar parselleri yerine konut adası (Gelişme Konut ve Mevcut Konut) alınır.
• Kendi kullanımı için donatı Ek-2 kategorilerindeki yerel alanlardır: eğitim, sağlık, sosyal ve kültürel tesis, ibadet, açık ve yeşil alan, teknik altyapı. Konut alanına değil kente ya da bölgeye hizmet eden kullanımlar dışarıda kalır: rekreasyon, mesire, millet bahçesi, atıksu arıtma ve içme suyu tesisleri, yüksek öğretim ve fuar alanları.
• İç yollar ikinci derece yollar ve kavşak adalarıdır. Birinci derece yollar ve erişme kontrollü karayolları kenti bağlar, konut alanının iç yolu sayılmaz.
• Pay, konut adalarına alanlarıyla orantılı dağıtılır. Planlama birimi katmanı verilirse her birimin payı yalnız o birimdeki konut adalarına gider; bir mahallenin parkı öbür mahallenin nüfusunu büyütmez. İçinde konut olmayan bir birimin payı dağıtılamaz ve uyarılır.
• Alt ve üst yoğunluk adanın yoğunluk kademesinden alınır; adaya YogunlukDeger girilmişse ikisi de o değerdir. Seyrek kademenin (50 kişi/ha altı) alt sınırı yoktur, alt nüfus 0 sayılır; çok yüksek kademenin (401 ya da 601 kişi/ha üstü) üst sınırı yoktur, üst nüfus alt sınırla hesaplanır. İki durumda da eklenti uyarır ve YogunlukDeger girilmesini önerir.

Karşılaştırma için aynı yoğunluklar yalnız konut adasının alanıyla da çarpılır ("yalnız konut alanı" nüfusu). İki sonuç arasındaki fark, donatı ve iç yol payının nüfusa katkısıdır. Plan raporunda brüt yapı alanına dayanan değer kullanılır.

Örnek hesap

Bir planlama biriminde 2 ha orta yoğunluklu (121-250 kişi/ha) ve 1 ha düşük yoğunluklu (51-120 kişi/ha) gelişme konut adası, ayrıca toplam 1,5 ha yerel donatı ve iç yol olsun. Konut alanı 3 ha'dır; 1,5 ha'lık pay konut alanına oranla 1,0 ha ve 0,5 ha olarak dağılır:

Plan Çiz sayfasında bu hesap 6. Plan bilançosu kutusundadır. Bulunan üst nüfus Ek-2 Kıyas sayfasında Plandan düğmesiyle revizyon senaryosunun nüfusu yapılabilir; bilanço da aynı nüfusla Ek-2 açığını gösterir.

📋 3. Mekânsal Planlar Yapım Yönetmeliği (MPYY) Ek-2 Donatı Dengesi

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'nın yürürlükteki Mekânsal Planlar Yapım Yönetmeliği Ek-2 Tablosu, şehir planlarında kişi başına ayrılması zorunlu olan asgari sosyal ve teknik altyapı standartlarını belirler.

⚖️ 4. Düzenleme Ortaklık Payı (DOP) ve Kamu - Özel Mülkiyet Dengesi

4.1. DOP (3194 İmar Kanunu md. 18) Nedir?

Düzenleme Ortaklık Payı (DOP); imar düzenlemesine tabi tutulan yerlerde, kentin ihtiyacı olan yol, meydan, park, otopark, çocuk bahçesi, yeşil alan, ibadet yeri ve karakol gibi kamusal alanların bedelsiz olarak kamuya kazandırılması amacıyla özel mülkiyet parsellerinden yasal olarak kesilen ortaklık payıdır.

Yasal Tavan: 7181 sayılı Kanun ile 3194 sayılı Kanunun 18. maddesi değiştirilmiş ve maksimum DOP kesintisi %40'tan %45'e çıkarılmıştır. Bir imar planı düzenleme sahasında DOP oranı %45'i aşarsa, aşan kısım için idare ya kamulaştırma yapmak zorundadır ya da KOP (Kamu Ortaklık Payı) yöntemine başvurmalıdır.

4.2. Plan Onama Sınırı ile Yol ve DOP Geometrisi

4.3. Ortalama Yol Genişliği Analizi

Eğer eklentiye opsiyonel olarak ulaşım çizgileri (aks katmanı) verilirse; eklenti net yol alanını toplam çizgi uzunluğuna bölerek planın Ortalama Fiili Yol Genişliğini (metre) hesaplar. Bu gösterge, planın taşıt-yaya koridorlarının yeterli ferahlıkta olup olmadığını ispatlar.

4.4. Yol Alanının Kırılımı: Taşıt Yolu, Refüj ve Kaldırım

Yol alanı çizilmiş yol platformundan ölçüldüyse DOP ve Kamu-Özel tablosunda "Net Yol ve Ulaşım Ağı Alanı" satırının hemen altına yol platformunun parçaları ayrı satırlar olarak yazılır: taşıt yolu, refüj ve kaldırım. Her satırda alan (m² ve ha), plan alanına oranı ve parçanın yol platformu içindeki payı bulunur; kaldırım satırında ayrıca kişi başı kaldırım alanı (m²/kişi) verilir.

• Parçalar ada katmanındaki TAŞIT YOLU / REFÜJ / KALDIRIM poligonlarından ve ayrı yol platformu katmanının DigerYolNesneTip alanından (TasitYolu, Refuj, Kaldirim) okunur.
• Türü boş bir platform parçası "Türü belirsiz platform" satırına yazılır ve uyarılır; parçanın DigerYolNesneTip değerini doldurun.
• Yol alanı sınır boşluğundan ya da tahminle bulunduysa kırılım satırları çıkmaz.
• Panel ve Processing'deki pln3113:nip_nufus algoritması aynı satırları üretir.

💼 5. Kentsel İstihdam ve Ulaşım Çekim Modeli

Planlama sadece gece yaşayan konut nüfusunu değil, gündüz kentin ekonomik canlılığını sağlayan çalışan nüfusu (istihdamı) ve bunun ürettiği trafik akışını da planlamak zorundadır.

5.2. PAU Araç ve Yaya Yolculuk Üretimi (Trip Generation)

• PAU (Passenger Car Unit - Otomobil Eşdeğeri): Otobüs, kamyon, minibüs ve otomobillerin tek bir eşdeğer birime dönüştürülmüş halidir.
• Konut Alanları: Sabah zirve saatte kent merkezine ve sanayiye doğru yolculuk üretir (Ortalama 2.0 - 3.5 PAU/100m²).
• Ticaret ve MİA: Gün boyu ve akşam saatlerinde kentin her yerinden yolculuk çeker (15 - 20 PAU/100m² ve 12 - 15 yaya/100m²).

📐 6. Kentsel Morfoloji, TAKS / KAKS ve Spacematrix Modeli

6.1. TAKS (Ground Space Index - GSI) Nedir?

Taban Alanı Katsayısı (TAKS); bir ada içindeki binaların zemine oturduğu toplam ayak izi alanının (taban m²), o adanın toplam yüzölçümüne (ada m²) oranıdır:

Nasıl Yorumlanır? TAKS değeri 0.0 ile 1.0 arasında değişir.

• TAKS < 0.20 → Çok Düşük Zemin Doluluğu: Adanın %80'inden fazlası açık bahçe ve boştur (Bağ evleri, villa dokusu).
• TAKS = 0.20 - 0.40 → Düşük/Orta Doluluk: Tipik ayrık nizam 3-4 katlı apartman adaları (Tire'nin geniş bahçeli konutları).
• TAKS = 0.40 - 0.60 → Orta/Yüksek Doluluk: Yoğun blok nizam veya az bahçeli geleneksel doku.
• TAKS > 0.60 → Aşırı Yoğun / Bitişik Dokusu: Adanın yarısından fazlası beton ayak iziyle kaplıdır; avlu ve hava koridoru yetersizdir.

6.2. KAKS / Emsal (Floor Space Index - FSI) Nedir?

Kat Alanı Katsayısı (KAKS veya Emsal); adadaki tüm binaların tüm katlarının toplam inşaat alanının, ada alanına oranıdır:

Nasıl Yorumlanır? Emsal kentin düşey yükseklik ve inşaat yoğunluğunu belirler.

• KAKS < 0.60 → Düşük yoğunluklu az katlı kırsal/banliyö dokusu.
• KAKS = 0.60 - 1.40 → Standart kasaba ve ilçe merkezi dokusu (Tire genel karakteri).
• KAKS = 1.40 - 2.50 → Yüksek yoğunluklu çok katlı kentsel doku.
• KAKS > 3.00 → Metropoliten kentsel merkez veya gökdelen/kule adaları.

6.3. Ağırlıklı Ortalama Kat Adedi (Layers - L)

Adadaki binaların kat sayısının taban alanlarıyla ağırlıklandırılmış ortalamasıdır:

6.4. Açık Alan Oranı (%) ve Spacematrix OSR (Open Space Ratio)

Adanın zemininde binaların dışında kalan yeşil, bahçe, otopark ve avlu alanının yüzdesidir:

6.5. Yapı Nizamı (A4) ve Zarf Büyüklüğü (Disjoint-Set Algoritması)

PlanX morfolojik komşuluk grafı standardında binaların birbirine teğetliği ve mesafesi analiz edilir:

• Ayrık Nizam: Adadaki hiçbir bina bir diğerine temas etmez (Mesafe > 0.35m). Binaların etrafı 4 taraftan bahçeyle çevrilidir.
• Bitişik / Blok Nizam: Binalar yan yana ortak duvara (kalkan duvara) sahiptir veya sırt sırta yapışıktır.
• Karma Nizam: Adada hem bitişik diziler hem de tekil ayrık bloklar bir arada yer alır.
• Maksimum Bitişik Dizi (Zarf Büyüklüğü): Birbirine yapışık en uzun bina zincirinin parça sayısıdır. Örneğin yan yana 8 bina bitişik nizam dizilmişse zarf büyüklüğü 8'dir.

6.6. Binaların Şekilsel Kompaklığı (IPQ - Isoperimetric Quotient)

Daire formunda IPQ = 1.0'dır (en kompakt form). Kare formunda 0.785'tir. IPQ değeri 0.50'nin altına indikçe binalar girintili çıkıntılı, enerji/ısı kaybı yüksek ve mimari olarak verimsiz hale gelir.

6.7. Kentsel Doku / Spacematrix Tipolojisi Matrisi

🏠 7. Mevcut Durum Fiili Nüfus Tahmini (Saha & Bina Sayımı)

Eklentinin Saha/Yapı sayfası; Tire'nin fiilen şu anda sahada kaç kişi barındırdığını kadastro adaları ve bina poligonlarının mekânsal kesişimiyle (Spatial Join) modeller:

🎓 8. Stüdyo III (PLN3113) Pafta, Poster ve Jüri Teslim İpuçları

8.1. Bu Çıktıları Paftanızda Nasıl Kullanacaksınız?

1. Kapasite Karşılaştırma Kartı (Doygunluk Analizi):
   Paftanızın sol üst köşesine NİP Nüfusu (Alt: ~21.000, Üst: ~54.000) ile Sahadaki Fiili Nüfus (~101.000) ve TÜİK Merkez Nüfusunu (~62.000) kıyaslayan bir infografik koyun. "Mevcut 1997 planı 54.000 kişiye göre çizilmişken kent bugün fiilen 101.000 kişilik inşaat hacmini barındırmaktadır. Dolayısıyla plan sınırlarına ulaşmış ve meskun alanda aşırı yoğunluk/dönüşüm baskısı oluşmuştur" argümanını kurun.
2. MPYY Donatı Açığı Bilançosu:
   Eğitim alanlarındaki 3.34 m² (açık: 3.16 m²/k) ve Sağlık alanlarındaki 0.73 m² (açık: 0.77 m²/k) açığını kırmızı rozetlerle gösterin. "Vizyon ve stratejimiz doğrultusunda Tire'nin kuzey gelişme aksında 2 adet yeni eğitim kampüsü ve 1 adet bölge hastanesi önerilmektedir" cümlesini doğrudan bu analize bağlayın.
3. DOP ve Mülkiyet Uygulanabilirlik Kartı:
   Eklentinin hesapladığı DOP oranını (%35 - %42) göstererek "Geliştirilen plan kararları 3194 sayılı Kanunun 18. maddesindeki %45 yasal tavanı aşmamakta olup, kamulaştırma yükü getirmeden uygulanabilir niteliktedir" vurgusunu yapın.
4. Morfoloji ve Tipoloji Paftası (1-Tıkla Stiller):
   Saha/Yapı sayfasında ürettiğiniz TAKS (Zemin Doluluğu), KAKS (Emsal) ve Yapı Nizamı (A4) haritalarını analiz paftanıza 3'lü karşılaştırma dizisi olarak yerleştirin. Hangi adaların nefes alamayacak kadar sıkışık (TAKS > 0.60), hangi adaların ise bahçeli ve ferah olduğunu gösterin.
5. CSV ve Tablo Çıktıları:
   Eklentideki "Tabloları CSV (Excel) Kaydet" butonuna basarak aldığınız 4 tabloyu analiz ve plan açıklama raporunuzun ekler kısmına ve sunum paftanızın analiz tabloları bölümüne doğrudan yapıştırın.

🚶 8B. Kentsel Ağ, Yaya Erişimi, Space Syntax ve Donatı Yeterliliği Metodolojisi

8B.1. Space Syntax: Açısal Entegrasyon ve Seçim (NAIN / NACH)

Geleneksel metrik uzaklık analizlerinin aksine Space Syntax; kent mekanındaki yönelimleri, görsel doğrultuları ve kognitif sapmaları (açısal dönüş maliyetlerini) esas alır:

• NACH (Normalized Angular Choice): Bir yol segmentinin, kentteki tüm başlangıç-bitiş (OD) çiftleri arasındaki en kısa açısal rotalarda yer alma sıklığıdır. Kentin ana hareket omurgasını ve transit yaya/araç akış koridorlarını ($NACH > 1.30$) tespit eder.
• NAIN (Normalized Angular Integration): Bir aksın kentin diğer tüm akslarına ortalama açısal yakınlığıdır. Yüksek entegrasyona ($NAIN > 1.0$) sahip sokaklar kentsel canlılığın, ticari çekirdeklerin ve meydanlaşma potansiyelinin merkezleridir.

8B.2. Primal Ağ Merkeziliği (Betweenness & Closeness) ve Yol Eğimi

Dijkstra topolojik grafı üzerinde hesaplanan Betweenness (Aradalık) merkeziliği, şebeke üzerindeki darboğazları; Closeness (Yakınlık) ise kamu servislerine en hızlı erişilebilen düğüm noktalarını açığa çıkarır. DEM rasterı üzerinden hesaplanan Aks Eğimi (%) ise engelli ve bisikletli erişimi için %5 düz, %5-10 orta, %10-15 dik ve %15+ kritik eğim kademeleriyle erişilebilirlik kısıtlarını ortaya koyar.

8B.3. Dinamik Yürüme İzokronları ve Pedshed (Concave Hull) Analizi

Donatılara (okul, aile sağlığı merkezi, park vb.) erişim incelenirken kuş uçuşu daireler kentsel engelleri ve sokak dokusunu yansıtmaz. Eklentimiz gerçek yol ağı üzerinde bütçenin bittiği tam metrede kırpılmış aks parçalarını İçbükey Gövde (Concave Hull) ile birleştirerek gerçek yürüyüş havzalarını (Pedshed) türetir:

Değerlendirme İlkesi: Pedshed oranı 0.40'ın altında kalan donatılar çıkmaz sokaklar, demiryolları veya topoğrafik engeller nedeniyle "İzole / Kopuk Donatı" olarak etiketlenir ve plan revizyonu gerektirir.

8B.4. 2SFCA (Two-Step Floating Catchment Area) Donatı Yeterlilik Modeli

Kişi başına m² standardı mekânsal dağılımı göstermez. 2SFCA modeli ise donatı kapasitesi ile nüfus talebini ağ mesafesi bozulma fonksiyonuyla ($f(d) = 1 - (d/d_0)^2$) iki aşamada dengeler:

1. 1. Adım: Her donatının hizmet eşiği içindeki nüfus ağırlıklı olarak toplanır ve donatı başına düşen kapasite/talep oranı ($R_j$) bulunur.
2. 2. Adım: Her yerleşim/konut odağının erişebildiği donatıların $R_j$ skorları toplanarak nihai erişilebilirlik puanı ($A_i$) hesaplanır.

Sonuç katmanı hem nokta donatılar hem de ada/bina poligonları üzerinde Yeterli Kapasite, Aşırı Yüklü ve Kullanılmayan / Atıl olarak otomatik tematikleştirilir.

8B.5. Bina Ön Cephe Tespiti ve A/B Senaryo Karşılaştırması

İmar adası veya bina kütlelerinin yola en yakın sınırından türetilen Ön Cephe Servis Noktası, yapıların doğrudan sokağa bağlanmasını sağlar. A/B Senaryo Farkı aracı ise mevcut durum ile öneri plan senaryosu arasındaki erişim mesafesi ve rota iyileşmelerini delta ($\Delta$) haritalarıyla kanıtlar.

📜 9. Resmî Mevzuat, Yönetmelik ve Bakanlık Standartları Bağlantıları