1. Adım Adım Uygulama Kılavuzu (Sıfırdan Eksiksiz İş Akışı)
Bu bölüm; eklentiyi ilk defa açan bir şehir plancısının veya araştırmacının hiçbir aşamada takılmadan, hangi veriyi nereye yükleyeceğini, hangi butona ne zaman basacağını ve çıkan sonuçları nasıl yorumlayacağını adım adım açıklamaktadır.
Katmanları ve Projeksiyon Sistemini ($EPSG:5253$) Hazırlayın
NE YAPMALISINIZ? QGIS projenizde çalışma alanınıza ait katmanları açın.
- Plan Sınırı (Poligon): Çalışma alanınızın dış sınırını gösteren poligon katmanı.
- Yol Ağı (Çizgi): Kent içi ana ve ara ulaşım omurgasını oluşturan çizgi (LineString) katmanı.
- İmar Adaları (Poligon): Parselasyon ve ada sınırlarını içeren poligon katmanı.
- Tekil Binalar (Opsiyonel Poligon): Yapı ayak izleri katmanı (varsa kat adedi, yapı durumu içerir).
- Doğal Eşikler (Çizgi/Poligon): Dere yatakları, diri fay hatları, sit alanları, taşkın risk bölgeleri.
- DEM Rasterı (GeoTIFF): Sayısal Yükselti Modeli (Horn eğimi ve ortalama rakım kotu için).
Eklentiyi Açın ve Tek Tıkla Otomatik Eşleştirin
NE YAPMALISINIZ? QGIS üst menüsünden Vektör → Kentsel Bölgeleme Aracı menüsüne veya araç çubuğundaki renkli bölgeleme ikonuna tıklayın.
Pencere açıldığında 1. Sekmenin hemen üstünde yer alan
⚡ "Projedeki Tüm Katmanları, Yapıları ve Doğal Eşikleri Otomatik Eşleştir"
butonuna basın.
Analiz Derinliği ve Modunu Belirleyin
NE SEÇMELİSİNİZ? Pencerenin en üstündeki "Analiz Derinliği & Mod" açılır kutusundan iki moddan birini seçin:
🌱 Standart Bölgeleme Modu (Hızlı & Pratik)
Ne üretir? MPYY $A_1 \dots A_{28}$ klasik doku kodları, alan ağırlıklı kat, $\text{TAKS}$, nüfus ve sınır ayrım gerekçeleri.
Ne zaman seçilmeli? İlk etütler, morfolojik homojen bölgeleme ve hızlı ön raporlama için idealdir.
🔬 İleri Sentez & Müdahale Atlası Modu (Tam Teşekküllü)
Ne üretir? $M_1 \dots M_{28}$ kodları, 3B Kırılganlık ($V = \frac{E \cdot S}{AC}$), DEM Rakım kotu ($\bar{Z}$),
baskın kanıt kombinasyonu, somut müdahale kararları, $1/5000\text{ NİP}$ & $1/1000\text{ UİP}$ plan hükümleri
ve projedeki tüm analizleri belgeleyen Analiz İzleme Matrisi (CSV).
Ne zaman seçilmeli? Kapsamlı imar planı sentezi ve afet sakınım kararları için önerilir.
Nüfus Dağıtım Yöntemini Seçin
NE SEÇMELİSİNİZ? 1. Sekmedeki "B. Nüfus Verisi ve Dağıtım Yöntemi" alanından elinizdeki veriye uygun olanı işaretleyin:
- 1. Seçenek (Katman Sütunundan Oku): İmar adası katmanınızda doğrudan güvenilir yerleşik nüfus sütunu varsa seçin.
- 2. Seçenek (Elle Toplam Projeksiyon Nüfusu Gir): Çalışma alanının toplam nüfusunu (Örn: $45.000\text{ kişi}$) biliyorsanız kutuya yazın. Eklenti; Sanayi ve Tarım adalarına kesinlikle sıfır nüfus vererek nüfusu sadece konut ve ticaret adalarına inşaat alanına oranla dağıtır.
- 3. Seçenek (Bina Başına Nüfus Kabulü): Yalnızca bina kat sayıları varsa bina/kat başına ortalama hane kabulüyle dağıtım yapar.
Doğal Eşikleri ve DEM Rasterını Kontrol Edin (2. Sekme)
NE YAPMALISINIZ? "2. Doğal Eşikler & DEM" sekmesine geçin:
- Tabloda projenizdeki dere, fay, sit, taşkın risk poligonları listelenir. "Eşik Rolü" sütununun doğru atandığını teyit edin (Çizgisel eşikler için en yakın mesafe, poligon eşikler için alan kesişim payı hesaplanır).
- Alt kısımdaki Sayısal Yükselti Modeli (DEM) rasterını seçin. Eklenti GeoTIFF piksel verisinden hücre eğimini ($\%$) ve ortalama rakım kotunu ($\text{m}$) otomatik hesaplar.
Hedef Alt Bölge Sayısını ($K$) Belirleyin ve Çalıştırın
NE YAPMALISINIZ? "3. Ağırlıklar & Ayarlar" sekmesinde hedef bölge sayısı $K$'yı belirleyin:
- Küçük çalışma alanları ($< 50\text{ ha}$) için: $K \in [12, 16]$
- Orta ölçekli kent parçaları ($50 - 200\text{ ha}$) için: $K \in [18, 24]$
- Büyük metropol veya ilçe bütünü için: $K = 28$ ($A_1 \dots A_{28}$ veya $M_1 \dots M_{28}$)
Ardından alttaki yeşil "▶ ÇALIŞTIR VE ALT BÖLGELERİ OLUŞTUR" butonuna basın.
Sonuçları Haritada ve Raporda İnceleyin
SONUÇTA NE GÖRÜRSÜNÜZ? Analiz tamamlandığında (ortalama 2-5 saniye):
- QGIS harita tuvaline `Alt_Bolgeler_A1_A28` (veya İleri modda `Alt_Bolgeler_M1_M28`) katmanı kategorize kurumsal renk paleti ve etiketleriyle otomatik eklenir.
- 4. Sekmede (Sınır Ayrım Gerekçeleri): Her bir alt bölgenin neden birleştiği, ölçülen gerçek verileri ve komşularından ayrılmasını sağlayan en yüksek $Z$-skoru farkına sahip ilk 3 değişken listelenir.
- "📊 Bölgeleme Tablosu (CSV)" butonuna basarak Excel'de doğrudan Türkçe karakterlerle açılan resmi karar destek tablosunu kaydedin.
- İleri modda iseniz "📋 Analiz İzleme Matrisi (CSV)" butonuna basarak projenizdeki tüm katmanların sentezdeki rollerini belgeleyen matrisi dışa aktarın.
2. Hangi Durumda Ne Seçilmeli? (Pratik Karar ve Sorun Giderme Matrisi)
Karşılaştığınız veri durumuna ve planlama hedefinize göre en doğru seçenekleri aşağıdaki tablodan belirleyebilirsiniz:
| Karşılaşılan Durum / Planlama Hedefi | Önerilen Mod & Seçenek | Nedeni ve Sağladığı Avantaj |
|---|---|---|
| Hızlı bir morfolojik etüt veya ders stüdyosu ön bölgelemesi yapıyorum. | 🌱 Standart Bölgeleme Modu | Karmaşık afet matrislerine girmeden saf doku, kat ve arazi kullanımı homojenliğini ($A_1 \dots A_{28}$) saniyeler içinde üretir. |
| Nazım ve Uygulama İmar Planı için afet sakınım, müdahale kararı ve kanıt zinciri üretiyorum. | 🔬 İleri Sentez & Müdahale Atlası Modu | 3B Kırılganlık ($V = \frac{E \cdot S}{AC}$), rakım kotu, kanıt kombinasyonu, müdahale kararı, plan karşılığı ve Analiz İzleme Matrisini eksiksiz üretir. |
| İmar adası katmanımda nüfus sütunu yok veya güvenilir değil. | Mod 2: Elle Toplam Nüfus Gir | Çalışma alanının TÜİK veya projeksiyon toplam nüfusunu yazmanız yeterlidir; sanayi/tarıma 0 vererek binalara adil dağıtır. |
| Yol ağında kavşak göbekleri ve refüjler ada gibi görünüyor. | "Yol içi refüj ve kavşak adacıklarını süz" onay kutusu açık kalsın | Eklenti geometrik en-boy oranından refüjleri tanır ve morfolojik birleşmeyi bozmalarını engeller. |
| Bölgeler çok ince uzun şeritler halinde çıkıyor. | 3. Sekmede $w_{\text{geo}}$ (Kompaktlık Ağırlığı) değerini $1.0 \to 1.8$ yapın | Mekânsal yakınlık cezasını artırarak dairesel ve derli toplu mahalle sınırları üretir. |
| Birkaç bölge devasa çıkarken diğerleri çok küçük kalıyor. | 3. Sekmede $\lambda_{\text{cap}}$ (Alan Tavanı Katsayısı) değerini $4.0 \to 2.0$ yapın | Bölgelerin maksimum yüzölçümünü sınırlar ve eşit büyüklükte alt bölgeler oluşturur. |
3. Çıktı Öznitelik Sözlüğü ve Planlama Kararları
Üretilen katmanın öznitelik tablosunda ve CSV çıktısında yer alan tüm alanlar açık Türkçe isimlendirilmiş olup plan açıklama raporlarına doğrudan aktarılabilir:
| Öznitelik Alanı | Format | Birim / Formülasyon | Tanım ve Planlama Fonksiyonu |
|---|---|---|---|
Bolge_Kodu |
Metin | $A_1 \dots A_{28}$ / $M_1 \dots M_{28}$ | Alt bölgenin resmi planlama ve sentez kodu. |
Baskin_Karakter |
Metin | Metin | Bölgenin baskın arazi kullanımı ve kentsel doku kimliği. |
Bolgeleme_ve_Ayrim_Gerekcesi |
Metin | Uzun Metin | İç bütünlük parametreleri ve komşulardan ayrışma gerekçesinin tam sentez cümlesi. |
Komsu_Bolgelerden_Ayrim_Nedeni |
Metin | Uzun Metin | Komşu alt bölgelerle $Z$-skoru matrisinde en yüksek farkı oluşturan ilk 3 değişkenin sayısal açıklaması. |
Taban_Alani_Orani_TAKS_Yuzde |
Ondalıklı | $\%$ | Bölge içerisindeki toplam yapı taban alanı yoğunluğu ($\text{TAKS}_i \in [0, 100]\,\%$). |
Ortalama_Kat_Sayisi |
Ondalıklı | $\text{Kat}$ | Bina taban alanı ağırlıklı ortalama kat yüksekliği ($\bar{K}_i$). |
Baskin_Yapi_Nizami |
Metin | Metin | Bölgede hâkim olan yapı düzeni (Bitişik, Ayrık/Blok, Seyrek Kırsal, Yapısız). |
Kotu_Durumdaki_Yapi_Orani_Yuzde |
Ondalıklı | $\%$ | Fiziksel durumu kötü, metruk veya riskli olan yapıların alan oranı ($\text{KötüYapı}_i \in [0, 100]\,\%$). |
Toplam_Nufus_Kisi |
Tamsayı | $\text{Kişi}$ | Bölgeye düşen yerleşik nüfus $P_i$ (Sanayi ve Tarım bölgelerinde sıfırdır). |
Nufus_Yogunlugu_Kisi_Ha |
Ondalıklı | $\text{Kişi}/\text{ha}$ | Brüt nüfus yoğunluğu ($P_i / \text{Alan}_i$). |
Ortalama_Egim_Yuzde |
Ondalıklı | $\%$ | DEM rasterından örneklenen ortalama topoğrafik eğim ($\text{Eğim}_i \in [0, \infty)\,\%$). |
Ortalama_Rakim_m |
Ondalıklı | $\text{Metre (m)}$ | DEM rasterından örneklenen deniz seviyesinden ortalama yükseklik kotu ($\bar{Z}_i$). |
Deprem_Kirilganlik_Sinifi |
Metin | $5\text{ Düzey}$ | Fay mesafesi $d(c_i, \mathcal{L}_{\text{fay}})$, kötü yapı oranı, kat sayısı ve $\text{TAKS}$ bileşkesi ($\text{Çok Düşük} \dots \text{Çok Yüksek}$). |
Sel_Kirilganlik_Sinifi |
Metin | $5\text{ Düzey}$ | Dere mesafesi $d(c_i, \mathcal{L}_{\text{dere}})$, ortalama rakım $\bar{Z}_i$, geçirimli yüzey ve taşkın payı bileşkesi ($\text{Çok Düşük} \dots \text{Çok Yüksek}$). |
Genel_Kirilganlik_Sinifi |
Metin | $5\text{ Düzey}$ | 3 boyutlu afet risk matrisine dayalı genel etkilenebilirlik sınıfı: $V_i = \frac{E_i \cdot S_i}{AC_i}$. |
Baskin_Kombinasyon |
Metin | Uzun Metin | Bölgeyi oluşturan çok kriterli kanıt zinciri: $\mathcal{L}_{\text{fay}} \cap \mathcal{L}_{\text{dere}} \cap \mathcal{P}_{\text{sit}} \cap \dots$ |
Mudahale_Karari |
Metin | Uzun Metin | Planlama müdahalesi: Afet tamponu, seyreltme, kentsel yenileme, TOD, koruma ve sağlıklaştırma vb. |
Plan_Karsiligi |
Metin | Uzun Metin | $1/5000\text{ NİP}$ ve $1/1000\text{ UİP}$'te karşılık gelen kullanım kararı, emsal/yoğunluk ve plan hükümleri. |
Dereye_Uzaklik_m |
Ondalıklı | $\text{Metre (m)}$ | En yakın akarsu/dere yatağına olan Öklid mesafesi $d(c_i, \mathcal{L}_{\text{dere}})$. |
Fay_Hattina_Uzaklik_m |
Ondalıklı | $\text{Metre (m)}$ | En yakın diri fay çizgisine olan Öklid mesafesi $d(c_i, \mathcal{L}_{\text{fay}})$. |
Sit_Alani_Orani_Yuzde |
Ondalıklı | $\%$ | Kentsel, arkeolojik veya doğal sit alanı kapsamındaki yüzölçümü payı ($\text{SitOranı}_i \in [0, 100]\,\%$). |
4. Kuramsal ve Yasal Çerçeve (MPYY ve Kentsel Morfoloji)
İmar mevzuatımızda kentsel alanların planlanması, kademeli birliktelik ve hiyerarşik kademelenme esasına dayanır. Mekânsal Planlar Yapım Yönetmeliği (MPYY) Madde 5, 7 ve 11 hükümleri uyarınca plan kararları; fiziki çevre verileri, demografik dinamikler, yapı yoğunlukları ($\text{TAKS}$, $\text{KAKS}$, kat adedi), ulaşım omurgası ve afet/doğal eşiklerin bütüncül analizi sonucunda etaplanabilir ve homojen alt bölgelere dayandırılmalıdır.
Kentsel morfoloji kuramında (Conzenian ve Caniggian ekolleri), kent dokusu üç temel bileşenin diyalektik birleşimidir: 1) Parselasyon ve mülkiyet dokusu ($\mathcal{P}$), 2) Yol ağı deseni ($\mathcal{G}$), ve 3) Yapı kütleleri ($\mathcal{B}$). Geleneksel planlama pratiğinde $1/5000$ ölçekli Nazım İmar Planı (NİP) ve $1/1000$ ölçekli Uygulama İmar Planı (UİP) etaplama sınırları çoğunlukla sezgisel ve sübjektif yöntemlerle çizilmekte, bu durum plan açıklama raporlarında "Sınır neden bu parselden geçti de komşu adadan geçmedi?" sorusunu yanıtsız bırakmaktadır.
5. Değiştirilebilir Alan Birimi Problemi (MAUP) ve Çözüm Matematiği
Mekânsal analiz ve kentsel coğrafya yazınında MAUP (Modifiable Areal Unit Problem), mekânsal verilerin toplandığı geometrik birimlerin sınırları veya boyutları değiştirildiğinde istatistiksel sonuçların, korelasyon katsayılarının ve modellerin radikal biçimde sapması olgusudur (Openshaw, 1984).
A. Ölçek Etkisi ($\text{Scale Effect}$)
Mekânsal birimler toplulaştırıldıkça (örneğin $\text{bina} \to \text{ada} \to \text{mahalle} \to \text{ilçe}$) bireysel varyans sönümlenir, gruplar arası yapay varyans şişer:
B. Gruplama Etkisi ($\text{Zone Effect}$)
Aynı ölçekte kalınsa dahi sınırların yönü ve konfigürasyonu değiştirildiğinde (Gerrymandering etkisi) istatistiksel göstergeler yapay olarak değişir. Sınır komşuluğu kısıtı $\mathcal{E}$ konulmadığında birbirinden kopuk adaların aynı kümeye atanması morfolojik bütünlüğü bozar.
MAUP'a Karşı 4 Kademeli Çözüm Mimarisi
-
Morfolojik Birincil Hücreleme ($\text{Street-Block Tessellation}$):
Rastgele kare ızgaralar veya yapay mahalle sınırları yerine,
kentin fiziksel mekânda en kararlı ve değişmez sınırı olan Yol Ağı Grafı tarafından çevrelenen gerçek İmar Adaları
temel analiz hücresi ($c_i \in \mathcal{C}$) olarak tanımlanır:
$$\mathcal{C} = \text{Polygonize}\left(\text{UnaryUnion}\left(\mathcal{L}_{\text{yol}} \cup \partial \Omega_{\text{plan}}\right)\right)$$
-
Mekânsal Topolojik Komşuluk Çizgesi $\mathcal{G} = (\mathcal{V}, \mathcal{E})$ Kısıtı:
Kümeleme işlemi öznitelik uzayında serbest bırakılmaz. $i$ ve $j$ hücrelerinin birleşebilmesi için
aralarında ortak bir sınır hattı (en az $1.0\text{ m}$ kenar kesişimi) bulunması zorunludur:
$$\mathcal{E} = \left\{(i, j) \mid \text{Length}(\partial c_i \cap \partial c_j) \ge 1.0\text{ m}\right\} \implies c_i \text{ ve } c_j \text{ yalnızca } (i, j) \in \mathcal{E} \text{ ise birleşebilir}$$
-
Üstel Alan Tavanı Ceza Fonksiyonu ($\text{Capacity Penalty}$):
Ölçek etkisini dengelemek amacıyla, iki bölge birleştiğinde oluşan toplam alan $\text{Alan}_a + \text{Alan}_b$,
izin verilen alan kapasite tavanı $A_{\text{cap}}$ değerini aştığında kümeleme maliyeti üstel olarak cezalandırılır:
$$A_{\text{cap}} = \left(\frac{\sum_{i=1}^N \text{Alan}(c_i)}{K}\right) \cdot \lambda_{\text{cap}}$$ $$\text{Cost}(a, b) = \frac{W_a W_b}{W_a + W_b} \cdot \left( D_{ab}^2 + \varepsilon \right) \cdot \left[ 1 + \left(\frac{\text{Alan}_a + \text{Alan}_b}{A_{\text{cap}}}\right)^p \right]$$Burada $W_a = \sqrt{\text{Alan}_a}$, $\lambda_{\text{cap}} = 4.0$, ve $p = 2.0$'dir.
-
Varyans Minimizasyonu İlkesi:
Ward optimizasyonu ile bölge-içi kareler toplamı artışı ($\Delta \text{ESS}$) minimize edilir:
$$\min \sum_{k=1}^K \sum_{i \in \mathcal{S}_k} \|V_i - \bar{V}_k\|^2 \iff \min \Delta \text{ESS}(a, b)$$
6. Sıfır Sentetik Veri İlkesi ve Morfometrik Ölçüm Motoru
Eklentinin en katı kuralı sıfır sentetik veri ilkesidir. Hiçbir parametre için varsayımsal veya rastgele sayı üretilmez. Tüm değişkenler girdi katmanlarının geometrik kesişimleri üzerinden hesaplanır:
A. Taban Alanı Kat Sayısı ($\text{TAKS}$) ve Yapı Yoğunluğu
Her bir hücre $c_i$ için imar adası alanı $\text{Alan}(c_i)$ ve ada içerisindeki bina ayak izlerinin toplam alanı üzerinden net $\text{TAKS}$ hesaplanır:
B. Alan Ağırlıklı Ortalama Kat Sayısı
Geniş parseller içerisindeki tekil küçük yapıların ada kat ortalamasını saptırmasını engellemek için taban alanı ağırlıklı ortalama uygulanır:
Kural 3 Teyidi: $\text{TAKS}_i < 0.05$ veya $\text{sh}_{\text{tarım}} \ge 0.70$ olan hücrelerde $\bar{K}_i \le 2.0\text{ kat}$ olarak sınırlandırılır.
C. Kötü Durumdaki Yapı Oranı
Deprem güvenliği zayıf veya metruk yapıların bina taban alanları oranlanır:
D. Nüfus Dağıtımı ve Sektörel Ayıklama Fonksiyonu (Kural 1)
Sanayi/OSB ($\text{lu}_{\text{sanayi}}$) ve Tarım ($\text{lu}_{\text{tarım}}$) alanlarında gece yerleşik nüfusu barınamaz. Eklenti bu alanların nüfus ağırlığını kesin sıfır alır:
Elle girilen toplam nüfus $P_{\text{total}}$ sisteme verildiğinde dağıtım normalize edilir:
E. Doğal Eşikler: Öklid Mesafesi ve Kesişim Oranları
Çizgisel eşikler için (Dere Yatağı $\mathcal{L}_{\text{dere}}$, Diri Fay Hattı $\mathcal{L}_{\text{fay}}$) QGIS Spatial Index ile en yakın geometrik mesafe metre cinsinden ölçülür:
Poligon eşikler için (Sit Alanı $\mathcal{P}_{\text{sit}}$, Taşkın Riski $\mathcal{P}_{\text{risk}}$) alan payı hesaplanır:
F. Sayısal Yükselti Modeli (DEM): Eğim Gradyanı ve Ortalama Rakım Kotu
Raster tabakasından $c_i$ poligonunun sınır kutusu üzerinde $4 \times 4 = 16$ noktalı ızgara örneklemesi yapılarak Horn gradyan türevi ve ortalama rakım kotu hesaplanır:
G. 3 Boyutlu Kırılganlık ve Afet Riski Modeli ($E, S, AC$)
Kentsel planlama ve afet zarar görebilirlik kuramına dayalı olarak her alt bölgenin genel kırılganlık indeksi $V_i$ hesaplanır:
Burada $E_i$ (Maruziyet / Exposure: Fay ve dere mesafeleri, taşkın payı, eğim), $S_i$ (Duyarlılık / Sensitivity: Kötü yapı payı, ortalama kat, $\text{TAKS}$, nüfus yoğunluğu), ve $AC_i$ (Uyum ve Başa Çıkma Kapasitesi / Adaptive Capacity: Donatı erişimi, açık alan geçirimliliği, ortalama rakım kotu $\bar{Z}_i$) olarak modellenir.
7. Çok Boyutlu Z-Skoru Matrisi ve Normalizasyon Matematiği
Farklı birimlerde ölçülen değişkenlerin (Metre cinsinden mesafe, Yüzde cinsinden $\text{TAKS}$, Adet cinsinden bina sayısı, Kat adedi) kümeleme algoritmasında eşit ölçekte ağırlıklandırılabilmesi için standartlaştırma zorunludur.
Her bir aktif $k$ değişkeni için tüm hücreler üzerinde ortalama $\mu_k$ ve standart sapma $\sigma_k$ hesaplanır:
Varyansı sıfır olan ($\sigma_k < 10^{-9}$) sabit değişkenler matristen otomatik elenir. Z-skoru değeri aşırı aykırı değerlerin kümelemeyi bozmasını engellemek için $\pm 3.0$ aralığında kırpılır ($\text{clipping}$):
Boyutsal Ağırlıklandırma Vektörü
Kullanıcının girdiği grup ağırlıkları ($w_{\text{lu}}, w_{\text{yapı}}, w_{\text{doğal}}, w_{\text{geo}}$) ilgili grubun değişken sayısına bölünerek kareköküyle normalize edilir:
8. Mekânsal Kısıtlı Ward Kümeleme ve Kuhn-Munkres Matematiği
Ward's Hierarchical Agglomerative Clustering yöntemi, her birleşme adımında toplam varyans artışını (Kareler Toplamı Hatası - $\Delta \text{ESS}$) en küçükleyen çifti bularak ilerler. İki küme $a$ ve $b$ birleştiğinde öznitelik uzayındaki Ward mesafesi:
Öncelik Kuyruğu ($\text{Min-Heap}$) Optimizasyonu
Algoritma başlangıçta $N$ adet hücreyi bağımsız birer küme kabul eder. Yalnızca komşuluk çizgesi $\mathcal{E}$ içinde olan kenarlar için maliyet hesaplanıp Min-Heap veri yapısına eklenir. Her adımda en küçük maliyetli kenar çekilir; $a$ ve $b$ birleştirilerek centroid güncellenir:
Macar Algoritması ($\text{Kuhn-Munkres}$) ile Standart Profil Eşleştirmesi
Oluşan $K$ adet alt bölgenin standart gerekçe profilleriyle ($A_1 \dots A_{28}$ veya $M_1 \dots M_{28}$) eşleştirilmesi bir Bipartite Matching problemidir. Maliyet matrisi $C_{ij} = \text{MatchCost}(\text{Bölge}_i, \text{Profil}_j)$ üzerinden $\mathcal{O}(n^3)$ karmaşıklığındaki Macar Algoritması çalıştırılarak global minimum maliyetli optimal eşleşme bulunur:
9. Açıklanabilir Mekânsal Yapay Zeka (XAI) ve Dinamik Sınır Ayrım Gerekçesi
Klasik kümeleme araçları sadece bölgeleri renklendirir; ancak plancıya "Neden bu iki bölge birbirinden ayrıldı?" sorusunun yanıtını veremez. Eklenti, Açıklanabilir Mekânsal Karar Destek (Explainable Spatial AI) modülü içerir.
Her alt bölge $z_i$ için alan ağırlıklı ortalama Z-vektörü $\bar{Z}_i$ saklanır. İki sınır komşusu bölge ($z_i$ ve $z_j$) arasındaki mutlak Z-skoru fark vektörü hesaplanır:
"Komşu bölgelerden ($A_3, A_5$) $Z$-skoru matrisinde en yüksek farkı oluşturan ilk 3 aktif değişkene göre ayrılmıştır: 1) $\text{TAKS}$ yoğunluk farkı ($\%34.2$ vs $A_3$'te $\%18.5$) [$\Delta Z = 1.82$]; 2) alan ağırlıklı kat yüksekliği farkı ($4.1\text{ kat}$ vs $A_5$'te $2.0\text{ kat}$) [$\Delta Z = 1.45$]; 3) dereye uzaklık farkı ($45\text{ m}$ vs $A_5$'te $320\text{ m}$) [$\Delta Z = 1.12$]."